Lì xì con nhà họ hàng, bạn bè không phải sổ nợ phải trả đúng bằng: mỗi nhà lì xì theo mức của mình, đều tay giữa các cháu cùng vai, và không ai tính xem nhà mình "lỗ" hay "lãi". Khi chênh lệch quá lớn, như nhà ít con với nhà đông con, cách gỡ êm nhất là anh chị em thống nhất một mức chung cho cả họ từ trước Tết.
Bài này đi qua những tình huống lì xì qua lại hay gây ngại: nhà một con gặp nhà bốn con, con của sếp và con của nhân viên, các cháu đã lớn, và lúc con mình đi chúc Tết về đếm tiền rồi hỏi "sao nhà kia cho con ít thế". Các con số trong bài là ví dụ giả định.
Vì sao lì xì qua lại dễ thành gánh nặng
Trên lý thuyết, lì xì là lời chúc một chiều từ người lớn tới trẻ nhỏ. Trên thực tế, giữa các gia đình ngang hàng như anh chị em, bạn bè thân, nó vận hành như một cuộc trao đổi: nhà A lì xì con nhà B, nhà B lì xì lại con nhà A. Khi hai nhà có số con tương đương và thu nhập tương đương, mọi thứ cân bằng tự nhiên. Khi chênh lệch, cảm giác thiệt thòi bắt đầu xuất hiện, dù hiếm ai nói ra.
Ví dụ giả định: nhà bạn có một con, nhà anh trai có bốn con. Nếu mỗi bên lì xì mỗi cháu cùng một mức, nhà bạn chi gấp bốn lần số tiền nhận về cho con mình. Nhân với mười mấy gia đình trong họ, khoản chênh có thể bằng cả tháng tiền điện nước. Ngược lại, nhà đông con cũng không thoải mái: họ biết mình đang "nhận" nhiều hơn, và cũng phải lì xì lại rất nhiều nhà.
Gốc của vấn đề là việc so sánh. Một khi người lớn bắt đầu đếm tiền lì xì của con mình rồi đối chiếu với phần đã trao đi, bao đỏ không còn là lời chúc nữa. Muốn gỡ, cần thay đổi cách nhìn trong nhà mình trước, sau đó mới tính đến chuyện thoả thuận với họ hàng.
Nhà ít con gặp nhà đông con: vài cách xử lý
Giữ mức thấp, đều cho mọi cháu. Thay vì lì xì cháu ruột một mức cao, bạn giữ một mức vừa phải mà nhân với số cháu vẫn thoải mái. Các cháu không phân biệt mức cao thấp nếu ai cũng được như nhau.
Lì xì theo nhà, không theo đầu trẻ. Một số gia đình trao một bao chung cho mỗi nhà để bố mẹ các cháu chia, kèm câu "cô chú mừng tuổi các con". Cách này hợp với họ hàng xa, ít gặp, nhưng với cháu ruột thì các bé vẫn thích có bao riêng.
Không lấy tiền con mình nhận về làm thước đo. Mức bạn lì xì các cháu dựa vào ngân sách nhà mình, không dựa vào việc nhà kia lì xì con bạn bao nhiêu. Nghĩ như vậy, chênh lệch không còn là chuyện thiệt hơn.
Nói thẳng nhưng nhẹ nhàng với anh chị em. Nếu thấy áp lực, gợi ý cả nhà giảm mức chung. Thường những nhà đông con cũng đang chịu áp lực tương tự và sẵn lòng đồng ý.
Các kiểu thoả thuận lì xì trong họ
Nhiều dòng họ, nhóm bạn thân đã thống nhất một cách chung để đỡ ngại. Bảng dưới liệt kê những kiểu thoả thuận hay gặp; chọn kiểu hợp với nhà mình và bàn trước Tết.
| Kiểu thoả thuận | Cách làm | Hợp khi |
|---|---|---|
| Mức chung cho mọi cháu | Cả họ thống nhất một mức, ai lì xì ai cũng theo mức đó | Các nhà thu nhập gần nhau, muốn đơn giản |
| Giới hạn theo tuổi | Chỉ lì xì các cháu đến hết cấp ba, hoặc đến khi đi làm | Họ đông, nhiều cháu đã lớn |
| Ông bà lì xì đại diện | Các con góp tiền cho ông bà, ông bà lì xì tất cả các cháu | Muốn giữ niềm vui cho ông bà và giảm trao qua trao lại |
| Lì xì tượng trưng giữa anh chị em | Anh chị em ruột lì xì cháu mức nhỏ, phần lớn để ông bà và bố mẹ lo | Nhà có số con chênh lệch nhiều |
| Quà thay tiền | Mỗi nhà chuẩn bị một món quà nhỏ cho các cháu thay vì tiền | Họ hàng muốn giảm chú ý vào số tiền |
Thoả thuận tốt nhất là thoả thuận được nói ra rõ ràng từ tháng Chạp, trong nhóm gia đình hoặc trong bữa cơm cuối năm, chứ không phải ngầm hiểu. Ngầm hiểu thường kéo theo hiểu nhầm.
Khi đã thống nhất, cả nhà cũng nên giữ đúng. Một người lén lì xì cao hơn mức chung, dù với ý tốt, làm cả thoả thuận lung lay và khiến những người giữ đúng mức trở nên khó xử trước mặt các cháu.
Con của sếp, đồng nghiệp, nhân viên
Đồng nghiệp ngang hàng. Lì xì con đồng nghiệp khi đến nhà chơi theo mức như con của bạn bè. Không cần lì xì qua lại theo kiểu đáp lễ đúng bằng. Nếu cả phòng hẹn nhau đi chúc Tết nhà một người, có thể góp chung một khoản nhỏ, chia đều vào bao cho các bé, để không ai phải lo mức riêng.
Con của sếp. Nếu đến nhà sếp chúc Tết và có trẻ con, lì xì một mức vừa phải như con của người quen. Bao quá dày dễ bị hiểu thành điều khác, gây khó cho cả hai bên. Với người làm trong cơ quan nhà nước, nên nhớ các quy định về tặng quà, nhận quà; lì xì trẻ con mức tượng trưng là cách an toàn.
Con của nhân viên. Nếu bạn là người quản lý và nhân viên đưa con đến chúc Tết, lì xì các bé như với con của người quen thân. Lì xì nhân viên ngày khai xuân là chuyện khác, thuộc chính sách của công ty.
Đồng nghiệp đông người cùng đến. Chuẩn bị bao theo số trẻ dự kiến, đều mức. Không để bé này có bao, bé kia không vì thiếu chuẩn bị. Khi tổ chức họp mặt đầu năm ở nhà, hỏi trước trong nhóm xem ai đưa con theo để chuẩn bị đủ.
Các cháu đã lớn: đến tuổi nào thì thôi lì xì
Một nguồn áp lực ít ai nói tới là danh sách cháu cứ dài thêm mà không ngắn đi: cháu mới sinh được thêm vào, còn cháu đã học đại học, đã đi làm vẫn nằm trong danh sách vì "năm nào cũng lì xì". Mỗi nhà một lệ, nhưng phần đông gia đình thôi lì xì khi cháu đã có thu nhập riêng, có nhà dừng ở mốc hết cấp ba hoặc khi cháu lập gia đình.
Việc dừng nên được nói ra nhẹ nhàng, tốt nhất là cả họ cùng đổi một lúc. Ví dụ, trong bữa cơm tất niên, ông bà hoặc người anh cả nói rằng từ năm nay các cháu đã đi làm thì chuyển sang mừng tuổi ông bà và các em nhỏ. Cháu lớn thường vui vì được công nhận là người lớn, chứ không buồn vì mất bao lì xì.
Với những cháu đang học xa, chưa có thu nhập, nhiều cô chú vẫn muốn lì xì vì biết các cháu tự lo cuộc sống ở trọ. Đó là tấm lòng đáng quý, và không mâu thuẫn với một thoả thuận chung: thoả thuận đặt mức sàn và giới hạn để không ai bị áp lực, còn ai muốn giúp thêm cháu khó khăn thì vẫn có thể giúp riêng, lúc khác trong năm.
Nói với con khi tiền lì xì nhận về không đều nhau
Trẻ từ khoảng sáu, bảy tuổi bắt đầu biết đếm và so sánh. Đi chúc Tết về, con hay kể: "Nhà bác A cho con nhiều, nhà cô B cho con ít." Đây là lúc bố mẹ dạy con cách nhìn lì xì: mỗi nhà có hoàn cảnh riêng, bao lì xì là lời chúc, không phải phần thưởng hay điểm số.
Cách nói hiệu quả là không bình luận về người lì xì. Thay vì "nhà cô B keo thế", bố mẹ nói: "Cô B có nhiều con nhỏ, cô lì xì tất cả các bạn trong họ, nên mỗi bạn được một phần. Con nhớ cô đã chúc con gì không?" Câu hỏi về lời chúc đưa sự chú ý của trẻ về phía tình cảm, thay vì con số.
Bố mẹ cũng nên tránh hỏi to trước mặt khách "được bao nhiêu rồi con" hay mở bao của con ngay khi khách vừa về để đếm. Trẻ học theo cách người lớn đối xử với bao lì xì. Nếu người lớn đếm và so, trẻ cũng sẽ đếm và so. Nếu người lớn nhận bao, cảm ơn và cất đi, trẻ cũng học được điều đó.
Khi năm nay không đủ tiền lì xì cả họ
Có những năm thu nhập giảm, nhưng danh sách các cháu không giảm. Bạn vẫn có thể giữ được thể diện và tình cảm theo cách dưới đây:
- Lập danh sách tất cả các cháu sẽ gặp, chia theo vai: cháu ruột, cháu họ gần, con bạn thân, trẻ con hàng xóm.
- Đặt một tổng ngân sách mà tháng Giêng không phải thắt lưng, rồi chia đều cho danh sách. Hạ mức ở nhóm đông người trước.
- Nếu mức chia ra quá nhỏ, nói với anh chị em ruột một câu: "Năm nay nhà em khó, em lì xì các cháu ít thôi nhé." Người trong nhà hiểu.
- Giữ đủ bao cho tất cả, dù mỏng. Một đứa trẻ bị bỏ sót nhớ lâu hơn một đứa trẻ nhận bao mỏng.
- Bù bằng công sức: về sớm giúp làm cỗ, đưa các cháu đi chơi đầu năm, kể cho các cháu một câu chuyện.
Hoàn cảnh mỗi năm một khác. Năm nay bạn lì xì ít, năm sau có thể khá hơn. Điều được nhớ lâu là bạn có mặt và chu đáo, không phải độ dày của bao.
Nếu cảm thấy khó nói trực tiếp, bạn có thể nhờ bố mẹ mình, người được cả họ tôn trọng, gợi ý chuyện giảm mức chung trong bữa cơm tất niên. Lời từ người lớn tuổi thường được nghe dễ hơn, và không ai phải mang tiếng là người "kêu khó".
Câu hỏi thường gặp
Nhà ít con có phải lì xì bằng nhà đông con không?
Không cần. Mỗi nhà lì xì theo ngân sách của mình, đều tay giữa các cháu cùng vai. Không nên lấy số tiền con mình nhận về làm thước đo cho phần mình trao đi.
Có nên lì xì theo nhà thay vì từng cháu?
Với họ hàng xa, ít gặp, lì xì một bao chung cho mỗi nhà là cách gọn. Với cháu ruột, các bé vẫn thích có bao riêng; khi đó nên giữ mức thấp nhưng đủ bao cho từng cháu.
Lì xì con sếp bao nhiêu là vừa?
Mức vừa phải như lì xì con của người quen. Bao quá dày dễ bị hiểu thành điều khác. Với người làm trong cơ quan nhà nước, nên nhớ các quy định về tặng quà, nhận quà; lì xì trẻ con mức tượng trưng là cách an toàn.
Làm sao để cả họ đồng ý một mức lì xì chung?
Gợi ý trong nhóm gia đình hoặc bữa cơm cuối năm từ tháng Chạp, nói rõ lý do là muốn mọi người đỡ áp lực. Thường nhiều nhà cũng đang cảm thấy như vậy và sẵn lòng đồng ý.
Con hỏi sao nhà kia lì xì ít thì trả lời thế nào?
Không bình luận về người lì xì. Giải thích rằng mỗi nhà có hoàn cảnh riêng, bao lì xì là lời chúc, rồi hỏi con xem người đó đã chúc con điều gì, để con chú ý đến tình cảm thay vì con số.
Năm nay khó khăn có nên bỏ lì xì các cháu không?
Không nên bỏ hẳn. Giữ đủ bao cho tất cả các cháu dù mức thấp, nói thật một câu với anh chị em ruột, và bù bằng thời gian, công sức. Bị bỏ sót làm các cháu buồn hơn nhận bao mỏng.