Thưởng Tết dùng thế nào cho khỏi hụt: chia ngay khi nhận, theo thứ tự các khoản bắt buộc đầu năm trước, rồi quỹ dự phòng, rồi tiền Tết, phần biếu bố mẹ, cuối cùng mới là phần cho mình. Tiền chưa chia mà đã tiêu thì gần như chắc chắn tháng Giêng sẽ chật vật, vì lương sau Tết thường về muộn hơn mọi tháng.
Bài này đưa ra một trình tự chia tiền thưởng theo nguyên tắc thường thức, một bảng ví dụ giả định để bạn hình dung tỉ lệ, và cách xử lý khi thưởng ít hơn kỳ vọng hoặc về sau Tết. Bài không khuyên vay, không khuyên đầu tư vào sản phẩm nào; quyết định tài chính cụ thể là của bạn.
Biết rõ khoản thưởng mình nhận là gì
Theo Bộ luật Lao động 2019, thưởng là khoản người sử dụng lao động thưởng cho người lao động căn cứ vào kết quả sản xuất, kinh doanh và mức độ hoàn thành công việc; quy chế thưởng do doanh nghiệp quyết định và công bố tại nơi làm việc. Nói cách khác, thưởng Tết không phải khoản bắt buộc như lương. Có năm có, có năm không, mức mỗi năm một khác.
Vì vậy, trước khi lên kế hoạch chi, bạn nên biết chắc ba điều: thưởng bao nhiêu, nhận lúc nào, và đã trừ thuế chưa. Tiền thưởng thường được tính vào thu nhập chịu thuế thu nhập cá nhân, nên số thực nhận có thể thấp hơn con số bạn nghe được. Xem phiếu lương hoặc hỏi phòng nhân sự cho rõ, đừng lên kế hoạch theo tin đồn trong nhóm chat công ty.
Nhiều người nhầm "lương tháng 13" với thưởng Tết. Có công ty gọi là lương tháng 13, có công ty gọi là thưởng cuối năm, có công ty trả cả hai. Cách gọi không quan trọng bằng việc khoản đó đã được ghi trong hợp đồng hay quy chế hay chưa. Đã ghi thì đó là cam kết; chưa ghi thì đó là kỳ vọng, và bạn nên lập kế hoạch theo kịch bản thấp.
Thứ tự chia tiền thưởng
Nguyên tắc là khoản nào bắt buộc và không thể hoãn thì trích trước, khoản nào linh hoạt thì để sau. Một trình tự gợi ý:
- Trích tiền cho các khoản cố định của tháng 1 và tháng 2 dương lịch: tiền nhà, điện nước, học phí, các khoản trả góp đến hạn. Lương tháng sau Tết có thể về muộn, nên trích đủ cho hai tháng.
- Trả các khoản nợ thẻ, khoản vay đến hạn để không bị phí phạt; không vay thêm để chi Tết.
- Bổ sung quỹ dự phòng của gia đình nếu đang thiếu, nhất là khi trong nhà có người già, trẻ nhỏ dễ ốm dịp giao mùa.
- Để riêng ngân sách Tết: lì xì, quà biếu, mâm cỗ, đi lại về quê, sắm sửa. Con số này lấy từ danh sách bạn đã lập, không ước chừng.
- Phần biếu bố mẹ hai bên, đã thống nhất giữa vợ chồng.
- Phần còn lại mới là phần cho bản thân: món đồ đã muốn mua từ lâu, một chuyến đi, một khoản tiết kiệm cho mục tiêu riêng.
Chia bằng cách chuyển ngay vào các tài khoản hoặc ví riêng cho từng mục, hoặc ít nhất ghi rõ trong ghi chú điện thoại. Tiền để chung một chỗ thì rất khó giữ đúng kế hoạch.
Một cách chia tham khảo
Bảng dưới là ví dụ giả định cho một gia đình nhỏ ở thành phố, giúp bạn hình dung tỉ lệ. Hoàn cảnh mỗi nhà khác nhau; nhà có khoản trả góp lớn thì phần đầu sẽ chiếm nhiều hơn.
| Mục | Tỉ lệ ví dụ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Khoản cố định tháng 1 và 2 | Khoảng một phần ba | Tiền nhà, điện nước, học phí, trả góp đến hạn |
| Quỹ dự phòng | Khoảng một phần mười | Bỏ qua nếu quỹ đã đủ vài tháng chi tiêu |
| Ngân sách Tết | Khoảng một phần tư | Lì xì, quà, cỗ, đi lại, sắm sửa |
| Biếu bố mẹ hai bên | Khoảng một phần mười | Theo thống nhất của vợ chồng |
| Phần cho bản thân, gia đình nhỏ | Phần còn lại | Món đồ, chuyến đi, tiết kiệm cho mục tiêu riêng |
Đây không phải công thức chuẩn. Điều quan trọng là thứ tự: bắt buộc trước, linh hoạt sau. Nếu thưởng ít, phần cuối có thể bằng không, và đó cũng là chuyện bình thường.
Muốn tính nhanh, bạn nhập số thưởng thực nhận vào một ghi chú, viết các dòng theo bảng trên, điền số cho từng dòng từ trên xuống. Đến dòng nào thấy hết tiền, bạn biết ngay những mục bên dưới cần cắt hoặc để dành cho năm sau.
Khi thưởng ít hơn kỳ vọng hoặc không có thưởng
Năm làm ăn khó khăn, nhiều doanh nghiệp cắt giảm hoặc không thưởng Tết. Nếu bạn đã lập kế hoạch Tết dựa trên khoản thưởng năm ngoái, lúc này cần cắt giảm ngay, trước khi bước vào những ngày mua sắm. Cắt từ phần linh hoạt: giảm mức lì xì nhóm đông người, chọn quà biếu gọn hơn, mâm cỗ ít món hơn, thay chuyến du lịch bằng ở nhà.
Điều không nên làm là vay tiêu Tết, dù là vay người thân, quẹt thẻ tín dụng quá khả năng trả, hay dùng các hình thức mua trước trả sau cho đồ Tết. Tết qua đi trong một tuần, còn khoản nợ kéo theo phí và lãi trong nhiều tháng. Một cái Tết giản dị không làm ai mất mặt; một khoản nợ tháng Ba mới là gánh nặng thật.
Nếu không có thưởng, cũng là lúc nói chuyện thẳng với gia đình: năm nay mình sắm ít hơn. Bố mẹ, con cái thường hiểu hơn ta nghĩ. Trẻ nhỏ không đòi hỏi Tết phải to; chúng nhớ những ngày được bố mẹ ở nhà chơi cùng.
Khi thưởng về muộn, sau Tết
Không chi trước theo con số hứa hẹn. Một số công ty trả thưởng sau Tết, có khi sau rằm tháng Giêng (thứ Bảy 20/2/2027). Đừng tiêu trước bằng thẻ tín dụng với ý định "có thưởng sẽ trả", vì con số thực nhận có thể khác.
Lập ngân sách Tết từ lương tháng Chạp. Khi thưởng chưa về, ngân sách Tết phải nằm gọn trong lương và tiền đã có. Thưởng về sau thì dùng để bù quỹ dự phòng và các khoản cố định.
Ghi rõ những khoản đã hoãn. Nếu bạn hoãn mua món đồ lớn, hoãn biếu bố mẹ một phần chờ thưởng, ghi lại để khi thưởng về biết chia vào đâu trước.
Hỏi rõ lịch trả. Nếu quy chế công ty đã ghi thưởng nhưng chưa nêu ngày, hỏi phòng nhân sự để biết khoảng thời gian, thay vì đoán. Biết trước thưởng về tuần nào giúp bạn sắp xếp các khoản biếu, khoản trả góp cho khớp, không phải xin hoãn với ai.
Nói trước với gia đình. Nếu bố mẹ, anh chị em quen nhận biếu từ khoản thưởng của bạn, báo trước rằng năm nay thưởng về sau Tết. Biếu một phần trước Tết từ lương, phần còn lại khi thưởng về, vẫn trọn ý mà không phải ứng trước bằng tiền vay.
Phần cho bản thân: tiêu sao cho không áy náy
Sau một năm làm việc, dành một phần thưởng cho chính mình là chính đáng. Vấn đề không nằm ở chuyện tiêu cho bản thân mà ở thứ tự: tiêu sau khi các khoản kia đã được trích, thì không phải áy náy hay hối tiếc vào tháng Hai.
Một cách giữ cho phần này có ý nghĩa là chọn trước một thứ cụ thể bạn muốn từ lâu, thay vì để tiền trôi vào những lần mua lặt vặt trong mùa khuyến mãi. Có người chọn một khoá học, có người chọn sửa chiếc xe đã hỏng phanh, có người chọn một chuyến đi ngắn sau Tết khi giá cả đã dịu. Nếu chưa nghĩ ra, để dành phần này vào một tài khoản riêng cũng là một lựa chọn; tiền để đó không mất đi đâu, và đến lúc thật sự cần bạn sẽ biết.
Điều nên tránh là dùng phần này để chạy theo người khác, ví dụ mua món đồ đắt tiền chỉ vì đồng nghiệp cùng phòng vừa mua. Thưởng Tết của mỗi người một khác, hoàn cảnh mỗi nhà một khác.
Vợ chồng bàn chuyện tiền thưởng
Ở nhiều gia đình, mỗi người nhận thưởng một khoản riêng, và mỗi người có kế hoạch riêng cho khoản đó. Không bàn với nhau, rất dễ xảy ra chuyện cả hai cùng mua quà biếu sếp, cùng sắm đồ Tết cho nhà, hoặc cả hai cùng nghĩ người kia sẽ lo khoản học phí đầu năm.
Một buổi tối ngồi lại với nhau, liệt kê các khoản theo thứ tự ở trên, quyết định ai lo khoản nào, là đủ. Không cần gộp hết tiền vào một chỗ nếu hai người quen quản lý riêng; chỉ cần mỗi khoản có người chịu trách nhiệm rõ ràng.
Chuyện biếu bố mẹ hai bên đặc biệt cần nói trước. Như đã bàn trong bài về lì xì bố mẹ, mức chung hoặc mức khác nhau đều được, miễn là cả hai cùng biết và đồng ý. Tiền thưởng là dịp tốt để chốt chuyện này mà không phải căng thẳng.
Nếu chỉ một người có thưởng còn người kia không, hoặc chênh lệch lớn, càng cần nói rõ khoản thưởng sẽ dùng cho việc chung đến đâu. Người có thưởng cảm thấy được ghi nhận, người không có thưởng không phải mang cảm giác mình đang "ăn bám" Tết của nhà. Một cuộc nói chuyện thẳng thắn vào tháng Chạp tránh được những lời trách móc trong mấy ngày lẽ ra cần vui.
Những khoản hay phình to dịp Tết
Kể cả khi đã lập ngân sách, vài khoản sau thường vượt dự tính. Biết trước để để ý:
- Mua sắm theo khuyến mãi cuối năm: mua nhiều vì rẻ, rồi không dùng hết.
- Ăn uống ngoài, cà phê, gặp mặt bạn bè dịp tất niên, mỗi lần một ít nhưng cộng lại không nhỏ.
- Đi lại về quê: vé xe, xăng, phí cầu đường, quà mang về.
- Lì xì ngoài danh sách vì gặp thêm người.
- Quà biếu phát sinh vì thấy người khác biếu.
- Sửa sang nhà cửa, mua đồ trang trí mới trong khi đồ năm ngoái vẫn dùng được.
- Đồ ăn Tết mua dư, để lâu phải bỏ, nhất là bánh kẹo, nước ngọt mua theo thùng.
- Phí dịch vụ tăng dịp cuối năm như cắt tóc, giặt là, giao hàng, gửi xe ở nơi đông người.
Đặt một khoản "phát sinh" khoảng một phần mười ngân sách Tết để hấp thụ những khoản này, và dừng lại khi khoản đó đã hết.
Sau Tết, so lại những gì đã chi với kế hoạch. Không phải để tự trách, mà để năm sau biết khoản nào luôn bị ước thấp và cần nâng lên ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Thưởng Tết có bắt buộc không?
Theo Bộ luật Lao động 2019, thưởng do người sử dụng lao động quyết định căn cứ vào kết quả kinh doanh và mức độ hoàn thành công việc, theo quy chế thưởng của doanh nghiệp. Khoản nào đã ghi trong hợp đồng hay quy chế thì theo đó.
Tiền thưởng Tết có bị tính thuế thu nhập cá nhân không?
Tiền thưởng thường được tính vào thu nhập chịu thuế thu nhập cá nhân, nên số thực nhận có thể thấp hơn con số công bố. Bạn xem phiếu lương hoặc hỏi phòng nhân sự để biết chính xác.
Nên chia tiền thưởng theo tỉ lệ nào?
Không có tỉ lệ chuẩn. Nguyên tắc là trích các khoản bắt buộc của tháng 1 và tháng 2 trước, rồi quỹ dự phòng, ngân sách Tết, phần biếu bố mẹ, cuối cùng mới là phần cho bản thân.
Không có thưởng Tết thì có nên vay để chi Tết không?
Không nên. Tết qua nhanh, còn khoản vay kéo theo phí và lãi nhiều tháng. Bạn cắt từ các khoản linh hoạt như lì xì nhóm đông người, quà biếu, mâm cỗ, và nói thẳng với gia đình về kế hoạch Tết gọn hơn.
Thưởng về sau Tết thì lập ngân sách Tết thế nào?
Ngân sách Tết phải nằm gọn trong lương tháng Chạp và tiền đã có. Không tiêu trước bằng thẻ với ý định có thưởng sẽ trả. Khi thưởng về, dùng để bù quỹ dự phòng và các khoản đã hoãn.
Vợ chồng nên quản lý tiền thưởng chung hay riêng?
Cách nào cũng được, miễn là hai người ngồi lại liệt kê các khoản theo thứ tự ưu tiên và chốt ai lo khoản nào. Chuyện biếu bố mẹ hai bên đặc biệt cần thống nhất trước.
