Giữ sức khoẻ cho ông bà mấy ngày Tết xoay quanh bốn việc: đủ thuốc theo đơn và uống đúng giờ, ăn uống điều độ giữa mâm cỗ nhiều mặn, ngọt, mỡ, giữ ấm và giữ giờ nghỉ khi nhà đông khách, và biết những dấu hiệu phải đưa đi khám ngay, không chờ hết Tết. Những ngày nghỉ dài, phòng khám đóng cửa, nên phần chuẩn bị cần làm từ trước 23 tháng Chạp.
Bài này viết theo thường thức chăm sóc người cao tuổi, không thay lời khuyên của bác sĩ. Ông bà có bệnh nền như tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim, bệnh thận thì chế độ ăn, thuốc men và mức vận động theo đúng lời dặn của bác sĩ đang điều trị.
Vì sao mấy ngày Tết dễ làm ông bà mệt
Ngày Tết, nhịp sống của ông bà thay đổi nhiều hơn ta nghĩ. Con cháu về đông, khách khứa ra vào từ sáng đến tối, ông bà ngồi tiếp chuyện nhiều giờ liền, ngủ muộn, dậy sớm. Bữa ăn nhiều món mặn như dưa hành, giò chả, thịt kho, nhiều món ngọt như mứt, bánh kẹo, nhiều món nhiều mỡ, kèm rượu bia mời mọc.
Thời tiết cũng góp phần. Tết Đinh Mùi 2027 rơi vào đầu tháng Hai dương lịch; ở miền Bắc và vùng núi phía Bắc, đây thường là những ngày rét, có khi rét đậm, độ ẩm cao. Người cao tuổi chịu lạnh kém, và việc ra vào giữa phòng ấm với ngoài trời lạnh nhiều lần trong ngày là điều nhiều bác sĩ khuyên nên tránh.
Thêm một yếu tố ít ai để ý: trong không khí vui vẻ, ông bà hay quên uống thuốc đúng giờ, hoặc tự bỏ thuốc vài hôm "cho Tết thoải mái". Con cháu thì bận, không ai nhắc. Ba, bốn ngày như vậy có thể đủ làm những bệnh mạn tính đang ổn định trở nên khó kiểm soát.
Cuối cùng là những chuyến đi. Về quê, đi lễ đầu năm, đi chúc Tết họ hàng, ngồi xe nhiều giờ, leo bậc thềm chùa đông người, đứng lâu ngoài trời. Mỗi việc riêng lẻ không có gì quá sức, nhưng dồn vào vài ngày liền thì người cao tuổi rất dễ đuối sức.
Chuẩn bị trước Tết: thuốc, giấy tờ, số liên lạc
Những việc dưới đây nên xong trước 23 tháng Chạp (thứ Bảy 30/1/2027), khi các phòng khám, nhà thuốc vẫn làm việc bình thường:
- Kiểm số thuốc ông bà đang dùng hằng ngày, đếm xem đủ đến sau Tết ít nhất một tuần. Thiếu thì đi tái khám hoặc mua theo đơn còn hiệu lực.
- Nếu lịch tái khám rơi vào những ngày Tết, liên hệ cơ sở khám để dời lên trước Tết, không tự ý bỏ hẹn.
- Xếp thuốc vào hộp chia ngày, ghi rõ sáng, trưa, tối, để ai trong nhà cũng nhắc được.
- Gom sổ khám bệnh, đơn thuốc gần nhất, thẻ bảo hiểm y tế, giấy tờ tuỳ thân của ông bà vào một túi, để ở chỗ cả nhà biết.
- Lưu số điện thoại của bác sĩ hoặc cơ sở y tế đang theo dõi ông bà, và địa chỉ bệnh viện gần nhất có cấp cứu trực Tết.
- Nếu ông bà về quê hoặc lên thành phố ăn Tết, mang theo cả túi thuốc và túi giấy tờ này.
Những ngày Tết, bộ phận cấp cứu của bệnh viện vẫn làm việc, nhưng việc tái khám, mua thuốc theo đơn có thể khó khăn hơn. Chuẩn bị trước là cách tránh phải chạy đôn chạy đáo đúng mùng Hai, mùng Ba.
Ăn uống ngày Tết với người cao tuổi
Mâm cỗ có món nhạt hơn. Bên cạnh các món truyền thống, thêm một đĩa rau luộc, một bát canh nhạt, một món cá hấp. Ông bà có lựa chọn mà không phải từ chối món của con cháu.
Chú ý món mặn và món ngọt. Dưa hành, củ kiệu, giò chả, thịt kho thường mặn; mứt, bánh kẹo, nước ngọt nhiều đường. Với người đang phải hạn chế muối hoặc đường theo lời bác sĩ, đây là những món cần để ý nhất.
Miếng nhỏ, mềm, dễ nhai. Bánh chưng, giò, thịt cắt miếng nhỏ; răng yếu thì chọn phần mềm. Người cao tuổi có thể bị nghẹn, sặc, nhất là khi vừa ăn vừa nói chuyện.
Đủ nước, không đợi khát. Ngày Tết nhiều người lớn tuổi uống ít nước vì ngại đi vệ sinh khi nhà đông khách. Nhắc ông bà uống nước lọc, nước ấm đều trong ngày.
Rượu bia: không ép mời. Con cháu không ép ông bà uống "một chén đầu năm". Người đang dùng thuốc thì rượu bia có thể tương tác với thuốc; hỏi bác sĩ nếu không chắc.
Đồ ăn để lâu. Hệ tiêu hoá người cao tuổi nhạy cảm hơn. Đồ ăn đã để lâu ở nhiệt độ phòng, có mùi lạ thì không mời ông bà ăn.
Giữ ấm và tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột
Với người cao tuổi, đặc biệt ở miền Bắc, giữ ấm là việc cần để ý suốt những ngày Tết. Mặc nhiều lớp mỏng thay vì một chiếc áo thật dày, để dễ thêm bớt khi ra vào. Giữ ấm đầu, cổ, ngực và bàn chân; một chiếc mũ len, khăn quàng, đôi tất có tác dụng hơn ta nghĩ.
Những thời điểm dễ bị lạnh đột ngột: sáng sớm ra sân, đêm đi vệ sinh, tắm, đi lễ đầu năm lúc trời còn tối. Chuẩn bị sẵn áo khoác cạnh giường cho ông bà khoác khi dậy ban đêm. Tắm trong phòng kín gió, nước ấm vừa phải, thời gian ngắn, lau khô và mặc ấm ngay. Không tắm khi vừa ăn no hoặc khi vừa uống rượu.
Sưởi ấm phòng ngủ bằng máy sưởi điện an toàn, đặt xa chăn màn, không để chạy suốt đêm làm khô không khí. Tuyệt đối không đốt than, củi trong phòng kín vì có thể gây ngộ độc khí nguy hiểm. Ông bà đi lễ, đi chúc Tết buổi sớm thì chờ trời ấm hơn một chút, hoặc mặc đủ ấm trước khi ra ngoài.
Những dấu hiệu cần đi khám hoặc gọi cấp cứu ngay
Không chờ hết Tết, không tự xử lý ở nhà khi thấy những dấu hiệu dưới đây. Bảng chỉ là danh sách cảnh giác theo thường thức, không thay cho đánh giá của nhân viên y tế; ông bà có bệnh nền thì hỏi trước bác sĩ những dấu hiệu riêng cần để ý.
| Dấu hiệu | Có thể liên quan | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Méo miệng, yếu hoặc tê một bên tay chân, nói khó, nói ngọng đột ngột | Dấu hiệu cảnh báo đột quỵ | Gọi cấp cứu 115 ngay, ghi lại giờ bắt đầu có dấu hiệu, không cho ăn uống, không tự cho thuốc |
| Đau, tức ngực, đau lan ra tay, hàm, khó thở, vã mồ hôi | Vấn đề tim mạch cấp | Gọi cấp cứu 115 ngay, để ông bà nghỉ ở tư thế dễ thở |
| Ngã, nhất là ngã đập đầu, hoặc không đứng dậy được | Chấn thương, gãy xương | Không vội đỡ dậy nếu đau nhiều; đưa đi khám, gọi cấp cứu khi nặng |
| Lú lẫn, nói nhảm, lơ mơ đột ngột | Nhiều nguyên nhân, có nguyên nhân nguy hiểm | Đưa đi khám ngay |
| Sốt cao, khó thở, ho nhiều | Nhiễm trùng hô hấp | Đưa đi khám, nhất là khi có bệnh nền |
| Nôn, tiêu chảy nhiều lần, không uống được | Mất nước, ngộ độc thực phẩm | Đưa đi khám sớm, người cao tuổi mất nước nhanh |
Dù gặp dấu hiệu nào, quyết định đưa đi viện sớm luôn an toàn hơn chờ xem. Đừng ngại "làm phiền ngày Tết"; bệnh viện có bộ phận trực chính là để phục vụ những lúc như thế này.
Phòng ngã khi nhà đông người
Ngã là tai nạn hay gặp ở người cao tuổi, và những ngày Tết nhà đông, đồ đạc xê dịch, sàn ướt lại làm nguy cơ tăng lên. Vài việc nhỏ con cháu nên làm:
- Giữ lối đi từ giường đến nhà vệ sinh thông thoáng, không để thùng quà, hộp bánh, dép guốc ngổn ngang.
- Bật đèn ngủ nhỏ ở hành lang và nhà vệ sinh ban đêm.
- Lau khô sàn ngay khi bị đổ nước, nhất là khu bếp và nhà tắm đông người dùng.
- Cho ông bà đi dép có đế chống trơn, vừa chân.
- Ông bà đi lễ, đi chúc Tết có con cháu đi kèm, nhất là ở bậc thềm, cầu thang, sân gạch trơn.
- Trẻ nhỏ chạy nhảy quanh nhà được nhắc tránh va vào ông bà.
- Thảm chùi chân trước cửa, thảm trải sàn mới mua dịp Tết dán chặt mép hoặc cất đi nếu dễ trượt.
- Ông bà đứng dậy từ từ sau khi ngồi lâu hoặc nằm dậy, ngồi mép giường một lúc rồi mới đứng.
Nếu ông bà đã từng ngã hoặc đang dùng gậy, khung tập đi, mang theo dụng cụ đó khi đi chúc Tết, đừng ngại "không đẹp". An toàn của ông bà là điều cả nhà mong nhất trong năm mới.
Giờ nghỉ của ông bà giữa những ngày đông khách
Ông bà vui khi con cháu về, khách khứa đến chúc Tết, và thường không muốn rời cuộc vui để đi nghỉ. Nhưng tiếp chuyện liên tục nhiều giờ, ngồi lâu, ngủ muộn, dậy sớm là những thứ dễ làm người cao tuổi đuối sức sau vài ngày. Con cháu nên chủ động sắp xếp thay vì chờ ông bà kêu mệt.
Một cách đơn giản là chia ca tiếp khách: buổi sáng ông bà ngồi tiếp, buổi trưa con cháu tiếp thay để ông bà nghỉ trưa trong phòng yên tĩnh, buổi chiều ông bà ra lại khi đã khoẻ. Khách đến chúc Tết thường hiểu khi nghe "ông bà con đang nghỉ trưa, chiều ông bà ra tiếp ạ".
Nhắc ông bà đứng dậy đi lại nhẹ nhàng sau mỗi khoảng ngồi lâu, ra sân hít thở khi trời ấm. Nếu thấy ông bà mệt hơn bình thường, ít nói, ăn kém, đừng nghĩ "chắc do Tết", hãy hỏi han cụ thể và theo dõi sát hơn.
Giấc ngủ đêm cũng cần được giữ. Ông bà hay dậy sớm dù ngủ muộn, nên những đêm con cháu thức khuya trò chuyện, nên chuyển ra gian ngoài, nói nhỏ, tắt bớt đèn để ông bà ngủ được. Một đêm ngủ đủ giúp ông bà có sức cho cả ngày hôm sau.
Câu hỏi thường gặp
Cần chuẩn bị thuốc cho ông bà trước Tết thế nào?
Trước 23 tháng Chạp, đếm thuốc ông bà dùng hằng ngày, đảm bảo đủ đến sau Tết ít nhất một tuần. Lịch tái khám rơi vào Tết thì dời lên trước. Xếp thuốc vào hộp chia ngày và gom sổ khám, đơn thuốc, thẻ bảo hiểm y tế vào một túi.
Ông bà muốn bỏ thuốc vài hôm cho Tết thoải mái có được không?
Không nên tự bỏ thuốc. Nhiều bệnh mạn tính cần dùng thuốc đều đặn; bỏ vài ngày có thể làm bệnh khó kiểm soát. Mọi thay đổi về thuốc cần hỏi bác sĩ đang điều trị.
Người cao tuổi ăn Tết cần để ý những món gì?
Để ý các món mặn như dưa hành, giò chả, thịt kho, món ngọt như mứt, bánh kẹo, món nhiều mỡ, rượu bia. Thêm rau luộc, canh nhạt vào mâm, cắt miếng nhỏ, nhắc uống đủ nước. Người có bệnh nền theo lời dặn bác sĩ.
Dấu hiệu nào ở ông bà phải gọi cấp cứu ngay?
Méo miệng, yếu tê một bên tay chân, nói khó đột ngột; đau tức ngực, khó thở, vã mồ hôi; ngã đập đầu hoặc không đứng dậy được; lú lẫn đột ngột. Gọi cấp cứu 115 ngay và ghi lại giờ bắt đầu có dấu hiệu.
Có nên đốt than sưởi ấm cho ông bà ngày Tết rét không?
Không. Đốt than, củi trong phòng kín có thể gây ngộ độc khí rất nguy hiểm. Dùng máy sưởi điện an toàn, đặt xa chăn màn, mặc nhiều lớp áo mỏng, giữ ấm đầu, cổ, ngực, bàn chân.
Làm sao để ông bà không bị mệt vì tiếp khách cả ngày?
Chia ca tiếp khách: con cháu tiếp thay vào buổi trưa để ông bà nghỉ trong phòng yên tĩnh. Nhắc ông bà đứng dậy đi lại sau mỗi khoảng ngồi lâu, và để ý những thay đổi như ít nói, ăn kém.
