Đồ ăn Tết giữ được bao lâu tuỳ từng món và cách cất: món chín có thịt như giò, gà luộc, thịt kho nên để ngăn mát và ăn trong vài ngày; món muối chua, mứt khô, hạt rang để được lâu hơn nếu đựng kín và khô; món đã bày ngoài mâm quá khoảng hai giờ thì không nên cất lại để ăn bữa khác. Có mùi chua lạ, nhớt, mốc là bỏ, không tiếc.
Mốc thời gian trong bài là khoảng thường thức cho gia đình, không phải con số tuyệt đối; món mua sẵn thì theo hướng dẫn trên bao bì hoặc lời dặn của nơi bán, vì cách làm và phụ gia mỗi nơi mỗi khác. Nếu trong nhà có người có dấu hiệu ngộ độc thực phẩm, đưa đi khám, không tự xử lý.
Ba nguyên tắc chung trước khi đi vào từng món
Thứ nhất, nhiệt độ. Vi khuẩn gây hỏng thức ăn phát triển nhanh ở nhiệt độ phòng, nhất là khi trời ấm. Món chín nên vào ngăn mát trong khoảng hai giờ sau khi nấu hoặc sau khi dọn mâm. Ngăn mát nên đủ lạnh, thường được khuyên ở khoảng dưới 5 độ C; tủ nhồi quá đầy thì lạnh không đều.
Thứ hai, độ ẩm và không khí. Mứt, hạt, bánh kẹo hỏng chủ yếu vì hút ẩm rồi mốc, hoặc dầu trong hạt bị ôi do tiếp xúc không khí. Đựng kín, để nơi khô thoáng, tránh nắng là đủ. Miền Bắc những năm Tết gặp nồm ẩm, mọi thứ mốc nhanh hơn hẳn.
Thứ ba, chia nhỏ. Một khoanh giò to mở ra rồi đóng vào nhiều lần, một nồi thịt kho to hâm đi hâm lại mỗi bữa, là cách nhanh nhất làm hỏng cả phần lẽ ra còn ngon. Chia phần vừa một bữa ngay từ đầu, mỗi lần chỉ lấy ra đúng phần cần ăn.
Thêm một điều nhỏ mà quan trọng: tay sạch, dụng cụ sạch. Rửa tay trước khi thái giò, xé gà; dùng đũa, kẹp sạch để lấy đồ ra khỏi hộp thay vì bốc tay. Những việc này nghe hiển nhiên nhưng ngày Tết bận rộn rất dễ bỏ qua.
Từng món: cất ở đâu, giữ khoảng bao lâu
Khoảng thời gian dưới đây là tham khảo thường thức khi món được làm sạch sẽ và cất đúng cách. Món mua sẵn theo hướng dẫn của nơi làm.
| Món | Cất ở đâu | Khoảng tham khảo | Dấu hiệu nên bỏ |
|---|---|---|---|
| Giò lụa, chả quế | Ngăn mát, bọc kín mặt cắt | Vài ngày sau khi cắt; nguyên khoanh theo lời nơi làm | Nhớt bề mặt, mùi chua, chuyển màu xám |
| Thịt đông | Ngăn mát, hộp có nắp | Khoảng vài ngày | Nước đông chảy lỏng bất thường, mùi chua |
| Thịt kho, thịt kho hột vịt | Ngăn mát, chia hộp | Khoảng vài ngày, hâm sôi mỗi lần ăn | Mùi lạ, nước kho nhớt, nổi bọt |
| Gà luộc | Ngăn mát, bọc kín | Khoảng một đến hai ngày | Da nhớt, mùi chua, thịt chuyển màu |
| Nem, chả giò đã rán | Ngăn mát | Khoảng một hai ngày, rán lại khi ăn | Mùi dầu ôi, nhân chua |
| Dưa hành, củ kiệu | Lọ kín, nước muối ngập; ngăn mát khi đã chua | Vài tuần nếu sạch và ngập nước | Nhũn, váng nhớt, mùi thối |
| Mứt khô, hạt rang | Hộp kín, nơi khô thoáng | Vài tuần đến lâu hơn | Mốc, mùi dầu ôi, mềm ẩm |
| Bánh chưng, bánh tét nguyên chiếc | Nơi thoáng mát (trời lạnh khô); ngăn mát nếu trời nóng, nồm | Vài ngày; cấp đông để lâu hơn | Mốc, nhớt, mùi chua |
Bảng này không thay cho mắt và mũi của bạn. Một món còn trong khoảng thời gian trên mà đã có mùi lạ thì vẫn bỏ; ngược lại, quá khoảng đó một chút mà vẫn thơm ngon không có nghĩa là an toàn tuyệt đối, đặc biệt với trẻ nhỏ, người lớn tuổi, phụ nữ mang thai.
Mâm cỗ bày cả buổi: phần nào còn cất được
Ngày Tết, mâm cỗ hay mâm tiếp khách thường bày từ trưa tới chiều, khách đến khách đi. Món chín có thịt, có trứng, có nước dùng để ngoài ở nhiệt độ phòng quá khoảng hai giờ (ít hơn nếu trời nóng) thì không nên cất lại để ăn bữa sau. Đây là lý do nên bày từng đĩa nhỏ, hết thì lấy thêm từ phần còn trong tủ, thay vì bày cả khoanh giò, cả con gà ra mâm.
Món khô như mứt, hạt, bánh kẹo đóng gói thì bày lâu được, nhưng nên đậy nắp khay khi không có khách để không hút ẩm, không bụi. Trái cây cắt sẵn chỉ bày vừa ăn; trái cây nguyên quả để lâu hơn.
Mâm cúng ngày Tết cũng vậy: lễ xong, phần đồ ăn chín đã bày lâu trên bàn thờ nên dùng ngay trong bữa đó, không để qua đêm rồi cất vào tủ. Nếu nhà có nếp để mâm cúng lâu, cân nhắc bày món khô, trái cây nguyên quả, bánh chưng nguyên chiếc, còn món chín dễ hỏng thì để bữa ăn.
Trời nồm và nhà đi vắng: hai tình huống hay làm hỏng đồ
Hai tình huống này đặc biệt hay gặp quanh Tết, mỗi cái cần cách xử lý riêng.
- Trời nồm ẩm (miền Bắc): mứt, bánh, hạt hút ẩm rất nhanh. Đựng hộp kín có nắp gioăng, cho thêm gói hút ẩm sạch nếu có; bánh chưng nên vào ngăn mát thay vì để ngoài như mọi năm.
- Trời nồm ẩm: lau khô tủ bếp, mở tủ đồ khô ra kiểm hai ba ngày một lần; thấy mốc ở một gói thì kiểm các gói bên cạnh.
- Đi vắng về quê vài ngày: ăn hoặc cho bớt đồ chín trước khi đi, chỉ để lại đồ cấp đông và đồ khô. Tủ lạnh vẫn cắm điện, không mở cửa tủ trong lúc vắng nhà.
- Đi vắng về quê: đặt một cốc nước đá vào ngăn đá, bên trên để một đồng xu; về thấy đồng xu chìm xuống đáy cốc nghĩa là tủ đã từng mất điện đủ lâu để đá tan, nên kiểm kỹ đồ đông lạnh.
- Mất điện khi đang ở nhà: hạn chế mở tủ; tủ đóng kín giữ lạnh được một thời gian. Mất điện lâu, đồ ngăn mát đã ấm lên thì ưu tiên nấu chín ăn ngay hoặc bỏ.
Về nhà sau chuyến đi, đừng vội ăn món để trong ngăn mát từ trước khi đi. Kiểm mùi, nhìn kỹ; món chín đã để quá vài ngày thì bỏ dù nhìn còn ổn.
Những thói quen quen tay nhưng dễ làm hỏng đồ
Cất cả nồi còn nóng vào tủ. Nồi to nguội chậm ở giữa, làm ấm cả ngăn tủ. Chia hộp nhỏ cho nhanh nguội rồi cất.
Đậy giò, chả bằng lá chuối rồi để ngoài. Cách của ngày xưa khi trời lạnh và ăn nhanh hết. Ở thành phố, nhà ấm, nên cất ngăn mát.
Hâm cả nồi thịt kho mỗi bữa. Mỗi lần hâm rồi để nguội là một lần cho vi khuẩn cơ hội. Múc phần ăn ra hâm riêng.
Để bánh kẹo mở gói trên bàn cả tuần. Hút ẩm, ỉu, có khi mốc. Kẹp kín miệng gói hoặc dồn vào hộp.
Dùng chung dao thớt cho đồ sống và đồ chín. Thái gà luộc trên thớt vừa chặt thịt sống là đưa vi khuẩn từ đồ sống sang đồ đã nấu. Nên có thớt riêng cho đồ chín, hoặc rửa kỹ bằng nước nóng giữa hai lần dùng.
Rã đông cả khay thịt trên bàn bếp qua đêm. Bề mặt thịt ấm lên quá lâu trong khi lõi còn đông. Chuyển xuống ngăn mát từ tối hôm trước là cách an toàn hơn.
Nếm thử món nghi hỏng. Món có mùi lạ thì bỏ, không nếm thử để "xem còn ăn được không".
Đồ quê gửi lên, đồ biếu: kiểm trước khi cất
Tết là mùa nhận đồ ăn từ nhiều nơi: giò chả quê gửi xe khách lên, gà làm sẵn, bánh chưng biếu, thịt lợn nhà nuôi chia phần. Đồ đi đường xa có thể đã nằm nhiều giờ ở nhiệt độ không kiểm soát. Nhận về, mở ra kiểm ngay: mùi, màu, bề mặt, nhiệt độ cảm nhận bằng tay. Đồ còn lạnh, còn tươi thì chia phần cất ngay; đồ đã ấm lên lâu thì nấu chín ăn sớm, nghi ngờ thì bỏ.
Thịt sống gửi từ quê lên nên chia ngay thành từng phần vừa một bữa, bọc kín, cấp đông, ghi loại thịt. Đừng để nguyên túi to vào ngăn mát rồi mỗi ngày mở ra cắt một ít. Gà làm sẵn, lòng, tiết là những thứ rất nhanh hỏng; với tiết canh và món sống từ gia cầm, gia súc, các khuyến cáo y tế thường nhắc không nên ăn vì nguy cơ nhiễm bệnh.
Đồ biếu nhiều quá, không ăn kịp thì chia lại sớm cho người khác khi còn ngon, thay vì cố cất để rồi bỏ. Chia đồ trong mấy ngày đầu năm cũng là một cách chúc Tết.
Khi nào cần đi khám
Mấy ngày Tết, người ta ăn nhiều món khác nhau, ăn ở nhiều nhà, nên chuyện đau bụng, đi ngoài nhẹ không hiếm. Nhưng có những dấu hiệu không nên chờ: nôn nhiều không uống được nước, đi ngoài nhiều lần, có máu trong phân, sốt cao, đau bụng dữ dội, dấu hiệu mất nước như khát nhiều, tiểu ít, môi khô, mệt lả; hoặc nhiều người cùng ăn một món cùng có triệu chứng. Khi đó cần đưa đi khám ngay.
Trẻ nhỏ, người lớn tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền dễ mất nước và diễn tiến nặng nhanh hơn; với nhóm này, nên đi khám sớm hơn. Mấy ngày Tết nhiều phòng khám tư nghỉ, nhưng bệnh viện vẫn có trực cấp cứu; biết trước cơ sở y tế gần nhà đang trực là một việc nên làm trước Tết.
Giữ lại phần thức ăn nghi ngờ trong hộp kín, ghi lại đã ăn gì, lúc nào, ở đâu, để kể với nhân viên y tế. Không tự uống thuốc cầm tiêu chảy hay kháng sinh khi chưa có chỉ định.
Câu hỏi thường gặp
Giò lụa để ngăn mát được bao lâu?
Sau khi cắt, giò lụa bọc kín mặt cắt, để ngăn mát thường ăn trong vài ngày. Giò nguyên khoanh theo lời dặn của nơi làm, vì cách làm mỗi nơi khác nhau. Giò nhớt bề mặt, có mùi chua, chuyển màu xám thì bỏ.
Thức ăn bày mâm cả buổi có cất lại tủ lạnh được không?
Món chín có thịt, trứng, nước dùng để ngoài nhiệt độ phòng quá khoảng hai giờ (ít hơn nếu trời nóng) thì không nên cất lại để ăn bữa sau. Nên bày đĩa nhỏ, hết thì lấy thêm từ tủ.
Trời nồm thì giữ mứt, bánh kẹo Tết thế nào?
Đựng hộp kín có nắp gioăng, thêm gói hút ẩm sạch nếu có, để nơi khô thoáng, kiểm hai ba ngày một lần. Bánh chưng nên cất ngăn mát thay vì để ngoài. Thấy mốc ở một gói thì kiểm các gói bên cạnh.
Đi về quê vài ngày, đồ ăn trong tủ lạnh có an toàn không?
Đồ cấp đông và đồ khô thường ổn nếu tủ không mất điện. Đồ chín ở ngăn mát nên ăn hoặc cho bớt trước khi đi. Đặt cốc đá có đồng xu trong ngăn đá để biết khi về tủ có từng mất điện lâu không.
Thịt kho để được mấy ngày ngày Tết?
Để ngăn mát, chia hộp nhỏ, thường ăn trong khoảng vài ngày; mỗi lần ăn múc phần cần ra hâm sôi, không hâm cả nồi. Có mùi lạ, nước kho nhớt hay nổi bọt thì bỏ. Muốn để lâu thì cấp đông một phần ngay từ đầu.
Đau bụng sau khi ăn đồ Tết khi nào cần đi khám?
Khi nôn nhiều không uống được nước, đi ngoài nhiều lần, có máu, sốt cao, đau bụng dữ dội, dấu hiệu mất nước, hoặc nhiều người cùng ăn một món cùng bị. Trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai nên đi khám sớm hơn.