Ngày Tết, mối lo lớn nhất với trẻ nhỏ trong chuyện ăn uống không phải là ăn nhiều bánh kẹo mà là hóc: hạt dưa, hạt hướng dương, lạc rang, kẹo cứng, thạch, những miếng giò, miếng bánh chưng to đều là thứ trẻ dưới bốn, năm tuổi dễ hóc. Mối lo thứ hai là bữa chính bị bánh kẹo, nước ngọt lấn át, khiến con biếng ăn và dễ rối loạn tiêu hoá.
Bài này giúp bố mẹ sắp xếp khay bánh kẹo, giữ nhịp bữa ăn của con trong mấy ngày Tết, chú ý đồ ăn để lâu, và biết làm gì khi con bị hóc. Bài không thay lời khuyên của bác sĩ; con có bệnh lý, dị ứng hay chế độ ăn riêng thì theo hướng dẫn của bác sĩ đang theo dõi con.
Những món Tết dễ gây hóc với trẻ nhỏ
Bảng dưới liệt kê các món hay có trong nhà ngày Tết và cách để chúng an toàn hơn với trẻ nhỏ. Với trẻ dưới bốn, năm tuổi, cẩn trọng gấp đôi.
| Món | Vì sao dễ hóc | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Hạt dưa, hạt hướng dương, hạt bí | Nhỏ, trơn, trẻ chưa biết cắn tách vỏ | Để xa tầm tay trẻ nhỏ, không cho trẻ tự cắn |
| Lạc rang, hạt điều, hạnh nhân | Cứng, tròn, dễ trượt vào đường thở | Không cho trẻ nhỏ ăn nguyên hạt; trẻ lớn hơn ngồi ăn có người lớn trông |
| Kẹo cứng, kẹo tròn | Trẻ ngậm, chạy nhảy, cười đùa dễ trôi vào họng | Chọn kẹo mềm, cắt nhỏ, chỉ ăn khi ngồi yên |
| Thạch, kẹo dẻo | Mềm, trơn, có thể bít kín đường thở | Cắt nhỏ, không cho trẻ hút thạch từ cốc |
| Mứt dừa, mứt gừng, mứt củ | Dai, cứng, miếng to | Cắt nhỏ, trẻ nhỏ ăn rất ít |
| Giò, chả, bánh chưng, bánh tét | Miếng to, dính, dễ nghẹn | Cắt miếng nhỏ vừa miệng trẻ |
| Hoa quả có hạt: nho, nhãn, vải | Quả tròn, hạt trơn | Bỏ hạt, cắt đôi hoặc cắt tư |
Ngoài đồ ăn, khay mứt ngày Tết hay có những vật nhỏ khác như tăm, giấy gói kẹo, nắp nhựa. Đặt khay ở chỗ trẻ nhỏ không với tới, hoặc có người lớn ngồi cạnh khi trẻ ở gần.
Vì sao Tết là thời điểm dễ xảy ra hóc
Ngày thường, trẻ ăn những món bố mẹ đã quen chuẩn bị, ngồi ăn ở bàn, có người lớn trông. Ngày Tết, đồ ăn bày khắp nơi: khay mứt trên bàn khách, đĩa hạt dưa trên ghế, kẹo trong túi áo của người lớn, ai đi ngang cũng có thể đưa cho trẻ một món. Không ai chịu trách nhiệm chính về việc trẻ đang ăn gì.
Trẻ lại hay vừa ăn vừa chạy, vừa ăn vừa cười đùa với anh chị em họ, vừa ngậm kẹo vừa nói chuyện. Chính những lúc vận động, cười to, hít thở mạnh là lúc thức ăn dễ trôi vào đường thở. Người lớn đông, ồn ào, dễ không nhận ra một đứa trẻ đang bị hóc im lặng.
Cách giảm rủi ro hiệu quả nhất không phải là cấm, mà là đặt quy tắc chung cho cả nhà: trẻ nhỏ chỉ ăn khi ngồi yên, người lớn không tự ý cho trẻ ăn hạt, kẹo cứng, và có một người được phân công trông trẻ trong lúc nhà đông khách. Nói quy tắc này một lần với ông bà, cô chú khi mới về đến nhà là đủ.
Ngoài đồ ăn, trẻ nhỏ còn hay bỏ vào miệng những vật nhỏ rơi vãi ngày Tết: đồng xu, hạt trang trí rụng từ cành đào giả, nắp chai, viên pin cúc trong đồ chơi phát sáng. Nếu nghi trẻ nuốt pin cúc hoặc nam châm nhỏ, đưa đi viện ngay, không chờ triệu chứng.
Khi trẻ bị hóc: làm gì trong những phút đầu
Phần này nêu nguyên tắc chung theo hướng dẫn sơ cứu phổ biến. Bố mẹ và người trông trẻ nên học một lớp sơ cứu có thực hành để làm đúng khi cần.
- Nếu trẻ còn ho mạnh, khóc được, nói được: để trẻ tự ho, khuyến khích trẻ ho tiếp, ở cạnh theo dõi. Không vỗ lưng, không cho uống nước, không cho ăn thêm gì để "đẩy xuống".
- Không dùng ngón tay móc mù trong họng trẻ, vì có thể đẩy dị vật vào sâu hơn. Chỉ lấy ra khi nhìn thấy rõ dị vật ở miệng và lấy được dễ dàng.
- Nếu trẻ không ho được, không khóc được, không nói được, mặt tím tái, ôm cổ: gọi ngay cấp cứu 115 hoặc nhờ người gọi, đồng thời tiến hành sơ cứu theo đúng cách cho lứa tuổi của trẻ như đã học.
- Với trẻ dưới một tuổi, kỹ thuật sơ cứu khác với trẻ lớn; đây là lý do nên học trực tiếp với người hướng dẫn có chuyên môn.
- Sau khi dị vật ra, vẫn đưa trẻ đi khám để kiểm tra, nhất là khi trẻ còn ho, khò khè, khó thở, hoặc người lớn không chắc dị vật đã ra hết.
Có những trường hợp hóc không có dấu hiệu rầm rộ: trẻ ho một lúc rồi thôi, nhưng sau đó ho kéo dài, khò khè, sốt. Nếu nhớ lại con từng sặc khi ăn hạt, kẹo, nói rõ điều đó với bác sĩ khi đi khám.
Giữ bữa chính giữa bánh kẹo và nước ngọt
Bánh kẹo sau bữa, không thay bữa. Cho trẻ ăn bánh kẹo sau bữa chính, một lượng nhỏ, thay vì để con ăn vặt suốt ngày rồi đến bữa không chịu ăn.
Đặt giới hạn cụ thể. Thay vì nói "ăn ít thôi", nói rõ "mỗi buổi con được chọn hai cái kẹo". Trẻ dễ chấp nhận giới hạn cụ thể hơn lời nhắc chung chung.
Nước lọc là lựa chọn mặc định. Rót nước lọc cho con trước, nước ngọt chỉ là thứ thỉnh thoảng. Nước ngọt nhiều đường dễ làm con no giả, biếng ăn bữa chính, và không tốt cho răng. Đi chúc Tết, mang theo bình nước riêng của con để khỏi phải nhận cốc nước ngọt ở mỗi nhà.
Giữ giờ ăn chính dù đang ở nhà ai. Đi chúc Tết đến giờ ăn mà chưa về, xin chủ nhà cho con ăn tạm vài món nhẹ, hoặc mang theo đồ ăn quen thuộc của con.
Đánh răng tối không bỏ. Ngày Tết trẻ ăn nhiều đồ ngọt hơn hẳn. Đánh răng buổi tối trước khi ngủ là thói quen cần giữ, kể cả khi ngủ ở nhà ông bà. Mang theo bàn chải, kem đánh răng của con trong túi đồ về quê để khỏi lấy cớ quên.
Thêm rau và hoa quả vào mỗi bữa. Mâm cỗ Tết thường nhiều thịt, ít rau. Một đĩa rau luộc, một bát canh rau, vài miếng hoa quả sau bữa giúp con dễ tiêu hơn trong những ngày ăn nhiều đồ đạm và đồ ngọt.
Đồ ăn để lâu ngày Tết và bụng của trẻ
Ngày Tết, đồ ăn thường được nấu nhiều một lúc, để ăn trong nhiều ngày. Bánh chưng, giò, thịt đông, canh hầm hâm đi hâm lại. Bụng trẻ nhỏ nhạy cảm hơn người lớn, nên những món đã để lâu ở nhiệt độ phòng, có mùi lạ hay bị chua, chỉ cần nghi ngờ là không cho trẻ ăn.
Nguyên tắc thường thức: đồ ăn chín không để quá lâu ở nhiệt độ phòng, chia phần nhỏ cất tủ lạnh ngay sau bữa, hâm lại thật nóng trước khi ăn, và chỉ hâm phần đủ ăn chứ không hâm cả nồi nhiều lần. Bánh chưng, bánh tét có dấu hiệu mốc, chảy nước, chua thì bỏ. Nước uống của trẻ dùng nước đã đun sôi hoặc nước đóng chai còn nguyên nắp.
Nếu con bị tiêu chảy, nôn, đau bụng sau khi ăn, cho con uống đủ nước theo hướng dẫn thường thức, theo dõi sát. Đưa con đi khám ngay nếu con nôn liên tục không uống được, đi ngoài nhiều lần, có máu trong phân, sốt cao, li bì, khóc không có nước mắt, môi khô, tiểu ít. Không tự cho con uống thuốc cầm tiêu chảy hay kháng sinh khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
Trẻ biếng ăn sau Tết: kéo con về bữa cơm bình thường
Sau gần một tuần ăn bánh kẹo, mứt, nước ngọt và những món nhiều dầu mỡ, nhiều trẻ quay lại bữa cơm thường ngày với thái độ chán. Đây là chuyện hay gặp, và thường qua đi sau vài ngày nếu bố mẹ kiên nhẫn. Điều cần tránh là ép con ăn, hay ngược lại, chiều con bằng cách tiếp tục cho bánh kẹo để con "ăn được cái gì đó".
Cách nhẹ nhàng là cất bánh kẹo Tết ra khỏi tầm mắt của trẻ ngay khi về nhà, quay lại giờ ăn cố định, bữa ăn có món con thích nấu đơn giản. Cho con cùng chọn rau, cùng bày bát đĩa, cùng ngồi ăn với cả nhà. Phần ăn ban đầu nhỏ, con ăn hết rồi mới thêm, để con không bị ngợp.
Nếu con biếng ăn kéo dài nhiều tuần, sụt cân, mệt mỏi, hoặc kèm sốt, đau bụng, nôn, đưa con đi khám để bác sĩ đánh giá. Không tự mua thuốc kích thích ăn hay thực phẩm bổ sung cho con theo lời quảng cáo.
Lời dặn chung cho cả nhà về chuyện ăn của trẻ
Nhiều sự cố ngày Tết xảy ra vì người lớn trong nhà không biết quy tắc của bố mẹ đứa trẻ. Vài lời dặn nên nói ngay khi về đến nhà ông bà, nhà họ hàng:
- Bé chưa được ăn hạt dưa, lạc, kẹo cứng; ai muốn cho bé ăn gì thì hỏi bố mẹ trước.
- Bé bị dị ứng với món nào, nếu có, nói rõ tên món.
- Bé chỉ ăn khi ngồi yên, không vừa chạy vừa ăn.
- Không cho bé uống rượu, bia, dù chỉ một ngụm "cho vui". Trẻ em không được uống rượu bia.
- Không mớm cơm, không nhai rồi cho bé ăn.
- Khay mứt, khay hạt để trên cao hoặc ở bàn có người lớn ngồi.
Ông bà thường thương cháu, muốn cho cháu ăn đủ thứ. Nói nhẹ nhàng, kèm lý do, và cảm ơn ông bà đã để ý cháu. Phần lớn ông bà sẽ hợp tác khi hiểu bố mẹ đang lo điều gì.
Nếu trong nhà có nhiều trẻ nhỏ của các gia đình khác nhau, các bố mẹ có thể thống nhất với nhau một bộ quy tắc chung. Trẻ thấy anh chị em họ cũng theo cùng quy tắc thì ít đòi hỏi hơn.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì được ăn hạt dưa, lạc rang?
Nhiều hướng dẫn khuyên không cho trẻ dưới bốn, năm tuổi ăn hạt nguyên, lạc, kẹo cứng vì nguy cơ hóc cao. Trẻ lớn hơn ăn khi ngồi yên, có người lớn trông, và không vừa ăn vừa chạy nhảy hay cười đùa.
Trẻ bị hóc nhưng vẫn ho được thì làm gì?
Để trẻ tự ho, khuyến khích trẻ ho tiếp và ở cạnh theo dõi. Không vỗ lưng, không cho uống nước, không móc họng. Nếu trẻ không ho, không khóc, không nói được, gọi cấp cứu 115 ngay và sơ cứu theo cách đã học.
Sau khi hóc đã ra dị vật có cần đi khám không?
Nên đi khám, nhất là khi trẻ còn ho, khò khè, khó thở hoặc người lớn không chắc dị vật đã ra hết. Có trường hợp dị vật nhỏ còn sót gây ho kéo dài, sốt sau đó.
Ngày Tết cho trẻ ăn bánh kẹo bao nhiêu là vừa?
Không có con số chung. Nguyên tắc là bánh kẹo sau bữa chính, lượng nhỏ, có giới hạn cụ thể mỗi buổi, nước lọc là lựa chọn mặc định, và đánh răng buổi tối không bỏ.
Trẻ bị tiêu chảy ngày Tết khi nào cần đi khám?
Đưa con đi khám ngay nếu con nôn liên tục không uống được, đi ngoài nhiều lần, có máu trong phân, sốt cao, li bì, khóc không có nước mắt, môi khô, tiểu ít. Không tự cho uống thuốc cầm tiêu chảy hay kháng sinh.
Làm sao để ông bà không cho cháu ăn những món dễ hóc?
Nói nhẹ nhàng ngay khi về đến nhà, kèm lý do cụ thể, và cảm ơn ông bà đã quan tâm cháu. Đặt khay mứt, khay hạt ở trên cao. Phần lớn ông bà hợp tác khi hiểu bố mẹ lo điều gì.