Với con tuổi teen, Tết dễ êm hơn nếu cha mẹ thoả thuận lịch từ trước: phần nào là việc gia đình con cần có mặt, phần nào là thời gian con tự do đi chơi với bạn, kèm vài quy tắc an toàn rõ ràng. Con ngại đi chúc Tết họ hàng thường vì sợ những câu hỏi về điểm số, ngoại hình, người yêu; cha mẹ có thể đỡ lời thay vì ép con chịu đựng.
Bài này dành cho cha mẹ có con khoảng mười hai đến mười bảy tuổi, đang lo Tết Đinh Mùi 2027 (mùng Một là thứ Bảy 6/2). Bài không phán con đúng hay sai; mục đích là giữ được không khí gia đình mà vẫn tôn trọng việc con đang lớn và cần khoảng riêng.
Vì sao Tết dễ va chạm với con tuổi teen
Ở tuổi này, bạn bè trở nên quan trọng không kém gia đình, và con bắt đầu muốn tự quyết định thời gian của mình. Trong khi đó, Tết là dịp gia đình đòi hỏi con có mặt nhiều nhất trong năm: dọn nhà, đi chợ, về quê, chúc Tết họ hàng, ngồi ăn cỗ cùng người lớn. Hai nhu cầu chạm nhau đúng vào mấy ngày ai cũng mệt.
Thêm vào đó, con tuổi teen nhạy cảm với cách người khác nhìn mình. Những câu hỏi người lớn coi là quan tâm, như "học lớp mấy rồi, được mấy điểm", "sao dạo này béo thế", "có người yêu chưa", với con là những câu khiến con muốn trốn. Không phải con không yêu ông bà, cô chú; con chỉ chưa biết cách đối phó với những câu hỏi đó trước đông người.
Hiểu được điều này, cha mẹ sẽ bớt nghĩ con "lười", "khó bảo", "không biết điều". Va chạm ngày Tết thường không phải chuyện thái độ, mà là chuyện hai bên chưa nói với nhau mình cần gì. Một cuộc nói chuyện từ trước Tết giải quyết được phần lớn.
Cha mẹ cũng nên nhìn lại kỳ vọng của chính mình. Hình ảnh đứa con ngoan ngoãn ngồi cạnh bố mẹ suốt ba ngày Tết như hồi lên năm, lên sáu là hình ảnh đã qua. Con lớn lên, cách con tham gia vào cái Tết gia đình cũng thay đổi: ít ngồi hơn, nhiều việc hơn, có những khoảng riêng. Chấp nhận điều đó là bước đầu để cả nhà cùng vui.
Thoả thuận lịch Tết cùng con từ trước
Khoảng rằm tháng Chạp (thứ Sáu 22/1/2027), ngồi với con mười lăm phút, mở lịch ra cùng sắp xếp. Con được tham gia thì dễ giữ lời hơn khi bị thông báo:
- Nói rõ những việc gia đình con cần có mặt: bữa cơm chiều 29 Tết (thứ Sáu 5/2/2027), sáng mùng Một ở nhà, buổi đi chúc Tết ông bà hai bên.
- Hỏi con những ngày, những buổi con muốn dành cho bạn bè, và con định làm gì.
- Thống nhất phần việc nhà con đảm nhận trước Tết, cụ thể, có thời hạn, ví dụ dọn phòng mình và lau cửa kính phòng khách trước 27 Tết.
- Thống nhất giờ về, cách liên lạc, và việc con báo trước nếu thay đổi kế hoạch.
- Ghi lại những điều đã thống nhất, có thể vào một tin nhắn trong nhóm gia đình, để không ai phải nhớ lại.
Khi con giữ đúng những phần đã hứa, cha mẹ cũng giữ đúng phần tự do của con. Thoả thuận chỉ có ý nghĩa khi cả hai bên cùng giữ.
Nếu giữa chừng có việc phát sinh, ví dụ ông bà ốm, cả nhà phải về quê sớm, nói thẳng với con lý do và cùng sắp lại. Con tuổi teen chấp nhận thay đổi dễ hơn khi được giải thích, thay vì bị bảo "cứ thế mà làm".
Khi con ngại đi chúc Tết họ hàng
Hỏi con sợ điều gì. Có con sợ bị hỏi điểm, có con sợ bị nhận xét ngoại hình, có con ngại vì không quen ai. Biết đúng điều con sợ thì mới đỡ đúng chỗ.
Chuẩn bị sẵn vài câu trả lời ngắn. Cùng con nghĩ ra những câu trả lời lịch sự, ngắn gọn cho các câu hỏi khó, ví dụ "dạ cháu vẫn đang cố gắng ạ", rồi chuyển sang hỏi lại người lớn một câu.
Cha mẹ đỡ lời khi cần. Khi người lớn hỏi dồn, cha mẹ có thể chen vào nhẹ nhàng: "Cháu năm nay học tốt lắm bác ạ, mà bác dạo này khoẻ không?" Chuyển chủ đề là cách lịch sự nhất.
Nói trước với người thân gần. Với ông bà, cô chú ruột, cha mẹ có thể nhắn trước rằng con đang nhạy cảm về chuyện cân nặng hay thi cử, nhờ mọi người đừng nhắc.
Rút ngắn thời gian. Thay vì bắt con ngồi suốt buổi, cho con chào hỏi, ngồi một lúc, rồi được phép ra ngoài chơi với anh chị em họ hoặc giúp việc bếp. Có một việc để làm giúp con bớt lúng túng hơn là ngồi im nghe người lớn nói chuyện.
Đi chơi với bạn dịp Tết: những điều nên thống nhất
Cho con đi chơi với bạn là cách tôn trọng con đang lớn. Đi kèm là vài thoả thuận an toàn rõ ràng, nói từ trước chứ không phải lúc con đang ra cửa:
| Chuyện | Thống nhất gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Đi đâu, với ai | Con báo nơi đến và tên vài người bạn đi cùng | Để cha mẹ biết tìm ở đâu khi cần |
| Giờ về | Một giờ cụ thể, báo trước nếu muộn | Đêm giao thừa và những đêm đầu năm đường đông, nhiều người đã uống rượu bia |
| Phương tiện | Không đi xe do người đã uống rượu bia lái; xe máy thì đội mũ bảo hiểm, đúng độ tuổi được phép lái | An toàn giao thông dịp Tết là chuyện sống còn |
| Rượu bia | Không uống, theo luật người chưa đủ mười tám tuổi không được uống rượu bia | Bảo vệ sức khoẻ và tránh rủi ro khi đi cùng nhóm |
| Pháo | Không tự chế, không mua, không cất giữ, không đốt pháo trái phép | Có những vụ thương tích nặng mỗi mùa Tết |
| Đường lui | Con có thể gọi cha mẹ đón bất cứ lúc nào, không bị mắng | Để con dám rời khỏi tình huống không ổn |
Điều cuối cùng trong bảng là điều quan trọng nhất. Một đứa trẻ biết rằng gọi cha mẹ đến đón sẽ không bị tra hỏi, trách móc ngay lúc đó, thì sẽ gọi khi cần. Chuyện gì cần nói, nói sau khi con đã về nhà an toàn.
Điện thoại và mạng xã hội trong mấy ngày Tết
Nhiều cha mẹ khó chịu khi thấy con cầm điện thoại suốt bữa cơm Tết, trong lúc ông bà đang nói chuyện. Cấm hẳn thường không hiệu quả và dễ gây cãi nhau ngay trước mặt họ hàng. Cách nhẹ nhàng hơn là thống nhất vài khoảng "không điện thoại" cho cả nhà, kể cả người lớn: bữa cơm chiều 29 Tết, sáng mùng Một, bữa cơm ở nhà ông bà.
Cha mẹ làm gương là điều kiện cần. Nếu bố vẫn lướt điện thoại trong bữa cơm, đòi con cất máy là chuyện khó. Đặt một chiếc giỏ nhỏ ở góc nhà, ai vào bữa thì bỏ điện thoại vào đó, là cách đơn giản mà các bạn tuổi teen thường thấy công bằng.
Ngoài những khoảng đã thống nhất, cho con thời gian dùng điện thoại để nhắn tin chúc Tết bạn bè, chụp ảnh, đăng những khoảnh khắc Tết của mình. Đó là cách người trẻ chia sẻ niềm vui. Nhắc con không đăng thông tin nhà trống khi cả nhà về quê, không đăng ảnh người khác khi họ chưa đồng ý.
Một cách biến điện thoại thành cầu nối thay vì bức tường là nhờ con làm "người chụp ảnh chính thức" của gia đình trong ngày mùng Một, hoặc giúp ông bà gọi video cho họ hàng ở xa. Con giỏi công nghệ hơn người lớn, và được nhờ đúng sở trường thường làm con vui.
Giao cho con một việc thật trong Tết
Tuổi teen thích được đối xử như người lớn. Thay vì giao những việc vặt kiểu "lấy cái này, dọn cái kia", hãy giao cho con một phần việc trọn vẹn mà con tự quyết cách làm: lo phần trang trí phòng khách với một khoản tiền nhỏ, đi chợ mua hoa quả bày Tết theo danh sách, nấu một món trong bữa cơm chiều 29, lập danh sách nhà sẽ đi chúc Tết và sắp lộ trình.
Khi con làm, cha mẹ không đứng cạnh sửa từng chi tiết. Kết quả có thể không giống cách bố mẹ vẫn làm, và điều đó không sao. Một mâm hoa quả bày lệch một chút do con tự bày có ý nghĩa với cả nhà hơn một mâm hoàn hảo mà con chỉ đứng nhìn.
Sau Tết, ghi nhận phần việc của con trước mọi người: "Năm nay phòng khách do con trang trí đấy." Cảm giác mình là một phần của cái Tết gia đình làm con muốn tham gia hơn vào những năm sau, thay vì chỉ chờ đến lúc được đi chơi với bạn.
Khi con có vẻ không vui trong những ngày Tết
Tết không phải lúc nào cũng vui với mọi đứa trẻ. Có con buồn vì xa bạn khi về quê, có con căng thẳng vì kết quả học tập, có con mang những chuyện riêng chưa kể. Vài điều cha mẹ có thể làm:
- Để ý những thay đổi kéo dài: con thu mình hơn hẳn, bỏ ăn, mất ngủ, không còn hứng thú với những thứ trước đây thích.
- Tìm lúc riêng, không có người khác, hỏi han nhẹ nhàng, nghe nhiều hơn nói.
- Không ép con phải vui vì "Tết mà mặt buồn thế". Câu đó làm con khép lại.
- Cho con khoảng riêng khi cần, một góc yên tĩnh ở nhà ông bà, một buổi được ở lại nhà thay vì đi chúc Tết.
- Nếu những dấu hiệu buồn chán, lo âu kéo dài nhiều tuần hoặc con nói đến chuyện làm hại bản thân, đưa con đến gặp chuyên gia tâm lý, bác sĩ, và luôn ở bên con.
Cha mẹ không cần có mọi câu trả lời. Đôi khi chỉ cần ngồi cạnh con, nói "bố mẹ ở đây", là đủ để con biết mình không một mình.
Câu hỏi thường gặp
Con tuổi teen không muốn đi chúc Tết họ hàng có nên ép không?
Nên hỏi con sợ điều gì trước. Thường con ngại những câu hỏi về điểm số, ngoại hình. Cha mẹ có thể chuẩn bị câu trả lời ngắn cùng con, đỡ lời khi cần, rút ngắn thời gian con phải ngồi, thay vì ép con chịu đựng.
Có nên cho con tuổi teen đi chơi đêm giao thừa với bạn không?
Tuỳ độ tuổi và độ tin cậy của nhóm bạn. Nếu cho đi, thống nhất rõ nơi đến, người đi cùng, giờ về, phương tiện, không uống rượu bia, không đụng đến pháo, và con có thể gọi cha mẹ đón bất cứ lúc nào.
Tuổi teen có được uống rượu bia ngày Tết không?
Không. Theo luật phòng, chống tác hại của rượu, bia, người chưa đủ mười tám tuổi không được uống rượu bia. Ngày Tết người lớn hay mời "một chén cho vui", cha mẹ nên nói trước với họ hàng để không ai mời con.
Làm sao để con bớt dùng điện thoại trong bữa cơm Tết?
Thống nhất vài khoảng không điện thoại cho cả nhà, kể cả người lớn, như bữa cơm chiều 29 và sáng mùng Một. Đặt một chiếc giỏ để mọi người bỏ điện thoại vào. Cha mẹ làm gương trước.
Giao việc gì cho con tuổi teen trong dịp Tết?
Giao một phần việc trọn vẹn con tự quyết cách làm, như trang trí phòng khách, đi chợ mua hoa quả, nấu một món trong bữa chiều 29, lập lộ trình đi chúc Tết. Không sửa từng chi tiết khi con làm.
Khi nào cần đưa con tuổi teen gặp chuyên gia tâm lý?
Khi những dấu hiệu buồn chán, thu mình, mất ngủ, bỏ ăn, lo âu kéo dài nhiều tuần, hoặc con nói đến chuyện làm hại bản thân. Lúc đó cần đưa con gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ và luôn ở bên con.