Khi trong nhà có người ăn kiêng, cách gọn nhất là để món nền của mâm cỗ Tết là món ai cũng ăn được (luộc, hấp, canh, rau), nêm nhạt rồi để nước chấm, gia vị riêng cho người muốn đậm hơn, và chỉ nấu riêng một hai món cho người cần chế độ khác. Như vậy cả nhà vẫn ngồi chung một mâm, người ăn kiêng không phải ăn bát riêng một góc.
Bài nói về cách tổ chức mâm cỗ và bếp, không đưa chế độ ăn cho bệnh nào. Người có bệnh tiểu đường, tăng huyết áp, bệnh thận, bệnh gút, bệnh dạ dày, người đang dùng thuốc, phụ nữ mang thai, trẻ dị ứng thức ăn: ăn gì, tránh gì là theo lời dặn của bác sĩ đang theo dõi. Việc của gia đình là giúp lời dặn đó dễ giữ hơn trong mấy ngày Tết.
Vì sao Tết là lúc khó giữ ăn kiêng nhất
Ngày thường, người ăn kiêng có nhịp riêng, bữa riêng, ít bị ai mời. Ngày Tết thì ngược lại: mâm cỗ nhiều món mặn, béo, ngọt; khách đến là mời bánh mứt; người lớn trong họ gắp thức ăn vào bát kèm câu "Tết mà, ăn một miếng có sao". Người ăn kiêng vừa phải giữ, vừa phải từ chối, vừa sợ người khác cho là khó tính.
Áp lực đó làm nhiều người hoặc bỏ lời dặn trong mấy ngày Tết, hoặc ngồi ăn bát riêng ở một góc cho xong. Cả hai cách đều không tốt. Cách tốt hơn là gia đình chủ động: bàn trước, nấu sao cho phần lớn mâm cỗ hợp với người ăn kiêng, và nhắc khéo những người hay mời ép.
Ăn kiêng ở đây có nhiều kiểu: ăn nhạt, hạn chế đường, hạn chế đạm, tránh một số loại thịt, kiêng đồ cứng vì răng yếu, dị ứng một loại thức ăn, ăn chay, ăn theo tôn giáo. Mỗi kiểu một cách xử lý; điểm chung là hỏi người đó, đừng đoán.
Bàn trước với người ăn kiêng
Một cuộc trò chuyện ngắn trước Tết, khoảng đầu tháng Chạp, giúp cả nhà tránh được nhiều lúng túng.
- Hỏi người ăn kiêng (hoặc người chăm sóc) bác sĩ dặn những gì: tránh món nào hẳn, món nào ăn được ít, có giờ ăn hay thuốc cần uống cố định không.
- Xem lại thực đơn Tết dự kiến, đánh dấu món nào người đó ăn được, món nào cần phần riêng.
- Thống nhất một hai món nấu riêng cho người ăn kiêng, đủ ngon, để họ không chỉ có rau luộc.
- Hỏi họ có muốn cả nhà nhắc giúp khi có khách mời không, hay muốn tự từ chối.
- Nếu là trẻ dị ứng thức ăn, ghi rõ món phải tránh và cách xử lý khi lỡ ăn theo hướng dẫn của bác sĩ, dặn cả những người lớn khác trong nhà.
Nếu Tết này về ăn ở nhà ông bà hay nhà họ hàng, gọi trước cho người nấu chính, nói ngắn gọn người trong nhà mình cần tránh gì. Người nấu biết trước sẽ chủ động hơn nhiều so với lúc ngồi vào mâm mới nói.
Sắp mâm chung theo từng kiểu ăn kiêng
Bảng dưới gợi ý cách tổ chức, không phải chế độ ăn; điều chỉnh theo lời dặn của bác sĩ cho từng người.
| Kiểu ăn kiêng | Món nền chung | Phần riêng hoặc cách làm | Lưu ý trong bữa |
|---|---|---|---|
| Ăn nhạt (theo lời dặn) | Gà luộc, cá hấp, rau luộc, canh nêm nhạt | Nêm nhạt cho cả nồi, để nước chấm riêng cho người khác | Đặt dưa hành, giò, thịt kho ở xa chỗ người ăn nhạt |
| Hạn chế đường, tinh bột (theo lời dặn) | Rau, đạm luộc hấp, canh | Phần bánh chưng nhỏ cắt sẵn, trái cây ít ngọt | Bánh mứt mời khách có đĩa riêng ít ngọt |
| Dị ứng một loại thức ăn | Món không chứa chất gây dị ứng | Nấu món đó trước, dụng cụ riêng, bày riêng | Dặn người gắp không dùng chung đũa |
| Răng yếu, khó nhai | Canh, món hầm mềm, cá hấp | Thái nhỏ, nấu mềm phần của người đó | Không ép ăn đồ dai, cứng |
| Ăn chay, kiêng theo tôn giáo | Món chay, món không có loại thịt kiêng | Nấu trước, dụng cụ riêng | Hỏi rõ kiêng những gì |
Điểm mấu chốt là món nền: khi phần lớn mâm cỗ là món luộc, hấp, canh, rau, người ăn kiêng chỉ cần thêm một hai món riêng là đủ, còn những người khác vẫn ăn ngon nhờ nước chấm và món mặn riêng của họ.
Kỹ thuật bếp giúp nấu một nồi cho nhiều người
Nêm sau khi múc. Nấu canh, món hầm với lượng muối nhẹ, múc phần cho người ăn nhạt ra trước, rồi mới nêm thêm cho phần còn lại.
Nước chấm riêng. Món luộc, hấp để nhạt; mỗi người tự chấm theo khẩu vị. Người ăn nhạt có bát chấm pha loãng riêng.
Nấu riêng trước, nấu chung sau. Với người dị ứng hoặc ăn chay nghiêm, nấu phần của họ đầu tiên bằng nồi, dao, thớt sạch, đậy kín, rồi mới nấu các món khác.
Tách trước khi thêm. Món xào, món trộn: lấy phần cho người ăn kiêng ra trước khi cho đường, mỡ, nước sốt, lạc hay món gây dị ứng.
Dầu mỡ để riêng. Mỡ hành, nước sốt béo, hành phi rưới lên sau cùng và chỉ rưới phần của người ăn được; phần cho người được dặn hạn chế béo để trơn.
Ngọt để riêng. Nước chấm, nộm, chè: pha phần ít ngọt riêng một bát nhỏ cho người được dặn hạn chế đường.
Thái nhỏ, nấu mềm. Với người răng yếu, thái nhỏ thịt, hầm lâu hơn một phần nhỏ, không cần nấu cả nồi mềm nhừ.
Khi khách mời, người lớn gắp: cách đỡ lời
Phần khó nhất với người ăn kiêng ngày Tết thường không nằm ở bếp mà ở mâm: người lớn trong họ gắp đầy bát, khách mời chén rượu, cô dì mang bánh mứt tận tay. Người ăn kiêng không nên phải giải thích bệnh của mình trước cả mâm.
Gia đình có thể đỡ lời giúp bằng một câu ngắn, nhẹ nhàng, ví dụ: "Bác sĩ dặn bố cháu năm nay ăn nhạt, để bố ăn món này ạ." Đặt sẵn trong tầm tay người ăn kiêng những món họ ăn được, để khi được gắp mời, họ có thể gắp lại món đó cho người mời, vừa đủ lễ vừa không phải ăn món kiêng. Với rượu, câu "con không uống được" hoặc nâng chén trà là đủ.
Người lớn tuổi trong nhà nhiều khi chính là người ăn kiêng mà lại hay tự bỏ lời dặn vì "Tết mới có một lần". Con cháu nhắc nhẹ, chuẩn bị món ngon hợp với họ, sẽ hiệu quả hơn là cấm đoán hay cằn nhằn trước mặt khách.
Thuốc, giờ ăn và đi xa trong mấy ngày Tết
Với người phải uống thuốc theo giờ hoặc theo bữa, lịch sinh hoạt ngày Tết thay đổi dễ làm quên thuốc hoặc uống lệch giờ. Đặt chuông nhắc trên điện thoại, để thuốc ở chỗ dễ thấy, và nếu về quê thì mang đủ thuốc cho cả chuyến cộng thêm vài ngày phòng chuyến về bị chậm.
Bữa cỗ ở nhà người khác thường muộn hơn giờ quen. Người cần ăn đúng giờ có thể ăn nhẹ trước khi đi, hoặc mang theo một món nhỏ phù hợp. Gia đình nên báo trước cho chủ nhà một câu để họ không ngại khi khách ăn ít.
Rượu bia và một số thuốc không hợp nhau; người đang dùng thuốc nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước Tết xem có được uống chút rượu bia không, thay vì tự quyết trong bữa cỗ. Và như mọi người khác: đã uống rượu bia thì không lái xe.
Mấy ngày Tết, nhiều phòng khám tư nghỉ. Biết trước cơ sở y tế gần nhà có trực, và nếu người ăn kiêng có dấu hiệu bất thường so với ngày thường thì đi khám, không chờ hết Tết.
Món riêng nấu kỹ: vài gợi ý
Món riêng cho người ăn kiêng nên ngon và đẹp mắt như mọi món khác. Những gợi ý dưới đây hợp với nhiều kiểu ăn kiêng phổ biến; vẫn kiểm lại với lời dặn của bác sĩ cho từng người.
- Cá hấp gừng hành, nêm nhạt, rưới chút nước tương pha loãng.
- Gà hấp lá chanh, bỏ da cho người được dặn hạn chế béo.
- Canh nấm rau củ nấu từ nước dùng rau củ, không bột ngọt, ít muối.
- Đậu phụ non hấp với nấm hương, hành lá.
- Rau củ luộc nhiều màu: súp lơ xanh, cà rốt, bí đỏ, đậu que, xếp đĩa đẹp.
- Trái cây cắt sẵn phần nhỏ, chọn loại hợp với lời dặn.
- Cháo hoặc súp gà rau củ cho người răng yếu, người mới ốm dậy, nấu mềm, nêm nhạt.
Những món này cả nhà ăn được, nên đặt ở giữa mâm như món chung. Người ăn kiêng ăn đúng món của mình mà không ai thấy khác.
Để người ăn kiêng cũng thấy là Tết
Ăn kiêng không có nghĩa là ăn buồn. Một món riêng được nấu kỹ, trình bày đẹp trên đĩa như các món khác, đặt giữa mâm chứ không để ở góc, đã đủ cho người ăn kiêng thấy mình là một phần của bữa cỗ. Cá hấp gừng hành, gà hấp lá chanh, canh nấm, rau củ luộc nhiều màu đều đẹp mắt và hợp với nhiều kiểu ăn kiêng.
Để người ăn kiêng góp phần chọn món, hoặc giữ một việc trong bếp như nêm nếm, bày đĩa, nếu sức khoẻ cho phép. Bữa cỗ là việc của cả nhà, không phải thứ được dọn sẵn cho người "phải kiêng".
Cuối cùng, cả nhà ăn nhẹ hơn một chút vì có người ăn kiêng cũng không phải là thiệt. Nhiều gia đình kể lại rằng năm có ông bà ăn nhạt, mâm cỗ toàn món luộc, hấp, mà ai cũng thấy dễ chịu hơn những năm trước.
Câu hỏi thường gặp
Nhà có người ăn nhạt thì nấu cỗ Tết thế nào?
Nêm nhạt cho cả nồi, múc phần người ăn nhạt ra trước rồi mới nêm thêm cho phần còn lại, để nước chấm riêng. Món nền là luộc, hấp, canh, rau; món mặn như giò, dưa hành đặt xa chỗ người ăn nhạt. Mức nhạt theo lời dặn của bác sĩ.
Người tiểu đường ăn cỗ Tết cần lưu ý gì?
Ăn theo lời dặn của bác sĩ đang theo dõi, vì mỗi người khác nhau. Gia đình có thể giúp bằng cách cắt sẵn phần bánh chưng nhỏ, có nhiều rau và món đạm luộc hấp, để trái cây ít ngọt, giữ giờ ăn và giờ uống thuốc.
Trẻ dị ứng thức ăn ăn cỗ Tết thế nào cho an toàn?
Nấu phần của trẻ trước bằng dụng cụ sạch, bày riêng, không dùng chung đũa gắp. Dặn tất cả người lớn món trẻ phải tránh và cách xử lý khi lỡ ăn theo hướng dẫn của bác sĩ. Đi ăn nhà khác thì báo trước.
Người lớn trong họ cứ gắp món kiêng vào bát thì làm sao?
Gia đình đỡ lời bằng một câu ngắn như bác sĩ dặn ăn nhạt, đặt sẵn món ăn được gần người ăn kiêng để họ gắp lại mời người khác. Không cần giải thích bệnh trước cả mâm.
Có cần nấu cả mâm riêng cho người ăn kiêng không?
Thường không cần. Nếu món nền của mâm là luộc, hấp, canh, rau, chỉ cần một hai món riêng cho người ăn kiêng. Cả nhà vẫn ngồi chung, người khác thêm nước chấm và món mặn riêng của mình.
Về quê ăn Tết, người phải uống thuốc thường xuyên cần chuẩn bị gì?
Mang đủ thuốc cho cả chuyến cộng thêm vài ngày, đặt chuông nhắc giờ uống, ăn nhẹ trước khi đi ăn cỗ muộn. Biết trước cơ sở y tế gần nơi về có trực, có dấu hiệu bất thường thì đi khám ngay.
