Từ ngày 1/1/2025, Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024 cấm điều khiển phương tiện khi trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn, không có mức nào được coi là "uống ít thì được". Ngày Tết, khi chén rượu mời ở nhà nào cũng có, cách duy nhất chắc chắn là quyết định trước: hôm nay ai lái, ai uống, và về bằng gì.
Bài gom những tình huống ngày Tết dễ dẫn đến cảnh uống rồi lái, cách lên kế hoạch đi về, cách từ chối chén rượu mà không mất lòng và cách làm chủ nhà văn minh. Bài không nêu mức phạt cụ thể vì các mức này do nghị định quy định và có thể thay đổi; hãy tra văn bản hiện hành nếu cần biết.
Luật nói gì về nồng độ cồn khi lái xe
Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024, có hiệu lực từ 1/1/2025, đưa vào danh sách hành vi bị nghiêm cấm việc điều khiển phương tiện tham gia giao thông đường bộ mà trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn. Không có ngưỡng cho phép: một lon bia, một chén rượu cũng đủ để có nồng độ cồn trong hơi thở.
Quy định này áp dụng cho người điều khiển phương tiện giao thông đường bộ nói chung, không chỉ ô tô. Người lái xe máy, xe máy điện cũng thuộc diện này; các loại phương tiện khác và mức xử lý cụ thể với từng loại do văn bản hướng dẫn quy định. Khi chưa chắc, hãy coi như mọi tay lái đều phải không có cồn.
Mức xử phạt cụ thể với từng loại phương tiện, từng mức nồng độ do nghị định của Chính phủ quy định và có thể được sửa đổi. Bài này không nêu con số, vì con số sai còn nguy hiểm hơn không có con số. Điều cần nhớ chỉ có một: đã uống rượu bia thì không lái xe.
Những tình huống ngày Tết hay dẫn tới "uống rồi lái"
Phần lớn người lái xe sau khi uống không định trước như vậy; họ trượt dần qua những tình huống quen thuộc:
- Tiệc tất niên công ty buổi tối cuối năm, đi bằng xe riêng từ chỗ làm, uống "vài ly cho vui" rồi tự lái về.
- Đi chúc Tết từng nhà: nhà nào cũng mời một chén, mỗi nhà một chút, cộng lại thành nhiều.
- Bữa cơm họ hàng ở quê: bác, chú ép "uống một chén lấy lệ", khó từ chối trước đông người.
- Sáng hôm sau: tối uống khuya, sáng nghĩ mình đã tỉnh nên lái xe đi chúc Tết tiếp.
- Chặng ngắn: "nhà gần, đường làng vắng, chạy chậm thôi", trong khi luật không phân biệt chặng dài ngắn.
- Không còn ai khác lái: cả nhà chỉ có một người biết lái và người đó đã uống.
Nhận ra trước những tình huống này là bước đầu tiên. Bước thứ hai là quyết định trước khi chén rượu đầu tiên được rót, vì sau đó phán đoán của chính mình không còn đáng tin.
Sáng hôm sau đã hết cồn chưa
Cơ thể đào thải cồn chủ yếu qua gan, với tốc độ có giới hạn và khác nhau giữa từng người, tuỳ cân nặng, giới tính, sức khoẻ, lượng đã uống và việc có ăn hay không. Uống nhiều đến khuya thì sáng hôm sau hoàn toàn có thể vẫn còn nồng độ cồn trong hơi thở, dù bạn cảm thấy tỉnh.
Không có mẹo nào làm cồn hết nhanh hơn một cách đáng kể: cà phê đặc, tắm nước lạnh, ăn chua, uống nước giải rượu có thể làm bạn thấy đỡ mệt nhưng không làm gan làm việc nhanh hơn. Cảm giác tỉnh táo không phải là thước đo.
Ngày Tết còn có một cái bẫy riêng: uống rải rác cả ngày. Mỗi nhà một chén từ sáng đến chiều, không lúc nào thấy say, nhưng cơ thể chưa kịp đào thải chén trước thì chén sau đã đến. Tổng lượng cồn trong ngày như vậy có khi không ít hơn một bữa nhậu. Người định lái xe buổi tối thì phải dừng từ chén đầu tiên buổi sáng, không phải từ chén cuối cùng.
Cách đơn giản nhất: nếu tối nay uống, sáng mai đừng lên kế hoạch tự lái. Sắp xếp cho người khác lái, đi xe công nghệ, hoặc dời việc cần lái sang buổi chiều, thậm chí sang ngày hôm sau. Ngày Tết không có cuộc hẹn nào quan trọng hơn an toàn của bạn và người đi đường.
Lên kế hoạch đi về trước khi đến cuộc vui
Việc này mất một phút nhưng giải quyết được hầu hết rủi ro:
- Trước khi đi, hỏi nhau trong nhà: hôm nay ai sẽ là người lái và người đó không uống giọt nào.
- Nếu ai cũng muốn uống, để xe ở nhà và đi bằng xe công nghệ, taxi, hoặc nhờ người thân không uống đưa đón.
- Đi tiệc tất niên công ty, cân nhắc gửi xe ở công ty, về bằng xe khác, hôm sau quay lại lấy.
- Ở quê, nếu nhà họ hàng gần, đi bộ; nếu xa, nhờ người không uống chở bằng xe máy hoặc ô tô.
- Lưu sẵn số tổng đài xe, ứng dụng gọi xe trên điện thoại; ở nơi ít xe, hỏi trước người quen có thể chở.
- Nếu lỡ đã uống mà không có cách về, ngủ lại. Chủ nhà ngày Tết hiếm khi từ chối một chỗ nằm cho khách.
Có kế hoạch rõ từ đầu cũng giúp bạn dễ từ chối hơn: "Hôm nay em lái" là câu đủ để người mời hiểu và thôi rót.
Từ chối chén rượu mà không mất lòng
Nói sớm, nói rõ. Ngay khi ngồi vào mâm, nói nhẹ nhàng rằng mình đang lái xe, xin phép uống nước, trà. Nói sớm thì không ai rót sẵn, đỡ phải từ chối giữa chừng.
Cầm sẵn một cốc khác. Một cốc trà, nước ngọt, nước lọc trên tay giúp bạn vẫn nâng ly chúc Tết cùng mọi người mà không bị mời liên tục.
Dựa vào luật. Nhiều người lớn tuổi sẽ thôi ép khi nghe "luật bây giờ cấm hẳn rồi bác ạ, cháu không muốn bị giữ xe ngày Tết". Đây là câu thật, không phải cái cớ.
Nhờ người trong nhà đỡ lời. Vợ, chồng, anh chị em nói giúp một câu "hôm nay nó lái xe đưa cả nhà". Người mời thường dễ chấp nhận khi biết bạn đang chở người khác.
Đáp lại bằng việc khác. Không uống nhưng có thể rót trà, gắp thức ăn, ngồi lâu nói chuyện. Cái người ta cần ở bữa cơm Tết là sự có mặt, không phải lượng rượu bạn uống.
Làm chủ nhà văn minh ngày Tết
Chủ nhà có vai trò lớn hơn mình nghĩ. Chuẩn bị sẵn trà, nước ngọt, nước trái cây, đồ uống không cồn bên cạnh rượu bia để khách có lựa chọn mà không phải giải thích. Mời một lần, khách từ chối thì thôi, không ép, không dùng những câu khiến người ta ngại như "không uống là không nể".
Khi khách ra về, hỏi một câu: "Anh chị về bằng gì?" Nếu khách đã uống mà định tự lái, hãy gợi ý gọi xe giúp, mời ở lại uống trà thêm, hoặc mời ngủ lại. Câu hỏi ấy có thể ngăn một tai nạn mà không ai biết mình đã tránh được.
Nhà có đông khách lái xe đến, chủ nhà có thể đặt lệ ngay từ đầu: rượu chỉ mời những ai đi xe cùng người không uống hoặc ở lại qua đêm, còn người cầm lái được mời trà ngon, bánh mứt. Cách sắp xếp rõ ràng như vậy giúp khách không phải khó xử, và cũng là cách giữ tiếng cho chính gia đình mình.
Với trẻ vị thành niên trong nhà, không mời rượu bia "cho biết". Ngày Tết là dịp người lớn làm gương, kể cả trong chuyện uống hay không uống.
Đi chúc Tết bằng gì khi cả nhà muốn nâng ly
Ba ngày Tết, nhiều gia đình đi chúc Tết liên tục từ nhà nội sang nhà ngoại, từ họ hàng sang thầy cô. Nếu cả nhà đều muốn uống chút rượu mừng, hãy chọn trước một người "cầm lái trong ngày" không uống giọt nào, rồi luân phiên: mùng 1 người này, mùng 2 người kia. Ai đến lượt lái thì được cả nhà nhường món ngon, coi như phần thưởng.
Ở thành phố, xe công nghệ và taxi ngày Tết vẫn chạy nhưng có thể thưa hơn, chờ lâu hơn ngày thường. Đặt xe sớm hơn giờ định về mười lăm, hai mươi phút; nhà đông người thì đặt xe cỡ lớn. Ở quê, dịch vụ gọi xe hạn chế, nên hỏi trước người quen trong xóm có thể chở, hoặc sắp xếp chúc Tết các nhà gần nhau trong cùng một buổi để đi bộ được.
Một cách khác là dời phần nâng ly sang cuối ngày, khi đã về đến nhà mình hoặc nhà sẽ ngủ lại. Ban ngày đi chúc Tết bằng trà, bánh; buổi tối quây quần mới mở chai rượu. Ngày Tết vẫn đủ vui, mà không ai phải cầm lái sau chén rượu.
Khi người thân định lái xe sau khi uống
Tình huống khó nhất là khi người cố lái lại là người thân: bố, chồng, anh trai, những người không quen bị nhắc. Tranh cãi lúc họ đã uống thường không hiệu quả. Cách nhẹ hơn là chủ động sắp xếp từ trước: giữ sẵn chìa khoá, thống nhất từ đầu ngày rằng ai sẽ lái về.
Nếu đến lúc về mà người đó vẫn muốn lái, hãy đề nghị một phương án thay thế cụ thể ngay lập tức, như đã gọi sẵn xe, đã nhờ được người chở. Phương án cụ thể dễ được chấp nhận hơn lời khuyên chung. Nhờ thêm một người mà người đó nể, như ông bà, anh cả, nói giúp.
Đừng ngồi lên xe của người đã uống, và đừng để trẻ con ngồi lên xe đó, dù quãng đường ngắn đến đâu. Một lời từ chối có thể làm không khí chùng xuống một lúc; một tai nạn thì làm chùng xuống cả cuộc đời.
Câu hỏi thường gặp
Uống một lon bia rồi chờ một tiếng có lái xe được không?
Luật cấm điều khiển phương tiện khi trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn, không có ngưỡng cho phép. Thời gian đào thải khác nhau giữa từng người, nên không có mốc chờ nào chắc chắn. An toàn nhất là đã uống thì không lái trong ngày đó.
Đi xe máy ở quê, đường làng vắng có bị áp dụng luật nồng độ cồn không?
Có. Quy định áp dụng cho người điều khiển phương tiện tham gia giao thông đường bộ, không phân biệt đường lớn hay đường làng, chặng dài hay ngắn. Mức xử lý cụ thể do văn bản hướng dẫn quy định; hãy tra văn bản hiện hành.
Bia không cồn có làm phát sinh nồng độ cồn không?
Một số loại ghi là ít cồn hoặc không cồn vẫn có thể chứa một lượng cồn rất nhỏ tuỳ sản phẩm. Nếu sắp lái xe, chọn nước lọc, trà, nước ngọt là cách không phải băn khoăn.
Làm sao từ chối khi người lớn tuổi ép uống?
Nói sớm rằng mình đang lái xe, cầm sẵn cốc trà, nhắc nhẹ rằng luật bây giờ cấm hẳn. Nhờ người trong nhà đỡ lời nếu cần. Phần lớn người lớn sẽ thông cảm khi biết bạn đang chở cả gia đình.
Chủ nhà có nên giữ khách đã uống ở lại?
Nếu khách định tự lái sau khi uống, mời ở lại uống trà, ngủ lại hoặc gọi xe giúp là cách cư xử chu đáo. Hỏi khách về bằng gì trước khi họ ra cửa là một thói quen tốt cho mọi bữa tiệc Tết.
Uống rượu rồi đi xe đạp có sao không?
Xe đạp cũng là phương tiện tham gia giao thông đường bộ; quy định và mức xử lý cụ thể với từng loại phương tiện do văn bản hiện hành quy định. Ngoài chuyện luật, người đã uống đi xe đạp vẫn dễ ngã, va chạm, nhất là đường tối. Đi bộ hoặc nhờ người đưa về an toàn hơn.
